Prawo autorskie – utwór, ochrona programów, dozwolony użytek

Prawo autorskie chroni utwory, a utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci (art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Trzy słowa robią w tej definicji całą robotę. „Twórczej" – coś powstało, a nie zostało odkryte. „Indywidualnym" – widać w tym decyzje konkretnego człowieka, a nie jedyny możliwy sposób zapisania faktu. „Ustalony" – da się to zobaczyć, usłyszeć albo uruchomić; myśl w głowie utworem jeszcze nie jest. Ustawa nie ocenia, czy utwór jest dobry i po co powstał: chroni go „niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia".

Cztery zasady, które wystarczą do większości pytań maturalnych:

• Ochrona zaczyna się w chwili ustalenia utworu i nie wymaga żadnych formalności. Utwór jest chroniony od chwili ustalenia, „chociażby miał postać nieukończoną" (art. 1 ust. 3), a ochrona przysługuje twórcy „niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności" (art. 1 ust. 4). Nie ma rejestru utworów; nie trzeba niczego zgłaszać, opłacać ani oznaczać znaczkiem ©.
• Program komputerowy jest utworem. Art. 1 ust. 2 pkt 1 wymienia programy w tej samej grupie co utwory literackie i naukowe, a art. 74 ust. 1 dopowiada, że „podlegają ochronie jak utwory literackie". Kod jest więc chroniony od momentu, w którym go zapiszesz.
• Chroniony jest sposób wyrażenia, nie pomysł. Art. 1 ust. 2¹ wyłącza spod ochrony odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne, a art. 74 ust. 2 powtarza to osobno dla programów. Dlatego samego algorytmu sortowania nikt nie „ma na własność" – chroniona jest konkretna implementacja.
• Prawo autorskie to dwa różne pakiety praw. Osobiste chronią więź twórcy z utworem i nie da się ich sprzedać; majątkowe decydują o zarabianiu i wygasają. Większość maturalnych pułapek bierze się z mylenia jednych z drugimi.

Osobno stoją licencje: nie one dają ochronę, tylko rozdzielają zgody w ramach ochrony, która i tak już istnieje – co pozwala konkretna licencja, opisują hasła Rodzaje licencji oprogramowania, GNU GPL i Creative Commons.

Autorskie prawa osobiste (art. 16) chronią „nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem": prawo do autorstwa, do oznaczenia utworu nazwiskiem lub pseudonimem albo do anonimowości, do nienaruszalności treści i formy, do decydowania o pierwszym udostępnieniu i do nadzoru nad korzystaniem. Nie da się ich sprzedać ani zrzec – nawet po podpisaniu takiej umowy autorem pozostaje ten, kto utwór stworzył.

Autorskie prawa majątkowe (art. 17) to wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim „na wszystkich polach eksploatacji" i do wynagrodzenia. Te wolno sprzedać albo udostępnić komuś na licencji – i te wygasają: art. 36 pkt 1 daje im 70 lat od śmierci twórcy, a przy utworze współautorskim od śmierci tego współtwórcy, który przeżył pozostałych.

Liczenie ma pułapkę: art. 39 każe liczyć ochronę „w latach pełnych następujących po roku, w którym nastąpiło zdarzenie", więc bieg terminu startuje dopiero 1 stycznia roku po śmierci. Twórca zmarły w 1953 r. ma ochronę od 1 stycznia 1954 r. przez 70 pełnych lat, czyli do końca 2023 r., a 1 stycznia 2024 r. utwór wchodzi do domeny publicznej. Skrót do rachunku: ostatni rok ochrony to rok śmierci powiększony o 70, pierwszy rok wolności – o 71. Domena publiczna dotyczy wyłącznie praw majątkowych; autora i tak trzeba podać, bo prawo do autorstwa nie wygasa nigdy.

Dozwolony użytek osobisty (art. 23) pozwala bez zezwolenia twórcy i nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu, a ust. 2 wyznacza krąg: „osoby pozostające w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego". Wolno więc obejrzeć w domu film, nagrać go sobie, pożyczyć płytę bratu czy koledze z ławki – ale nie wrzucić pliku do sieci, bo tam nie ma związku osobistego, jest publiczność. Do tego art. 34 każe podać twórcę i źródło, a art. 35 zastrzega, że użytek „nie może naruszać normalnego korzystania z utworu".

I tu wchodzi wyjątek, który decyduje o punkcie: dozwolony użytek osobisty nie obejmuje programów komputerowych. Art. 77 wylicza przepisy, których do programów się nie stosuje, i jest wśród nich art. 23 – skopiowanie koledze filmu mieści się w dozwolonym użytku, skopiowanie mu gry nie. Program dostaje w zamian węższy zestaw uprawnień z art. 75: kopię zapasową (o ile jest niezbędna i nie używa się jej równocześnie z oryginałem), obserwowanie, badanie i testowanie programu w celu poznania jego idei oraz poprawienie w nim błędu, gdy inaczej nie da się z programu korzystać zgodnie z przeznaczeniem. Art. 77 obcina programom także część praw osobistych, bo wyłącza art. 16 pkt 3–5.

Prawo cytatu (art. 29) pozwala przytaczać w utworze stanowiącym samoistną całość urywki cudzych rozpowszechnionych utworów, a drobne utwory i zdjęcia nawet w całości – ale „w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie". Stąd trzy warunki: cytat jest częścią czegoś własnego, czemuś służy i jest oznaczony autorem oraz źródłem (art. 34). Przy kodzie tak samo: wklejasz krótki fragment, podpisujesz źródło i omawiasz, co robi. Cytat nie unieważnia licencji – kod wzięty po to, żeby działał w Twoim programie, cytatem nie jest.

Plagiat a inspiracja. Plagiat to przypisanie sobie cudzego autorstwa – art. 115 ust. 1 mówi o tym, kto „przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa". Zamiana kilku słów niczego nie zmienia, bo chroniony jest sposób wyrażenia, a nie dosłowne brzmienie zdań. Po drugiej stronie art. 2 ust. 4: „za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem". Granica leży w tym, czy z cudzej pracy zostaje jej konkretna postać, czy tylko pomysł.

Co grozi. Twórca ma najpierw drogę cywilną: żądanie zaniechania naruszenia i usunięcia skutków (art. 78), a przy prawach majątkowych także naprawienia szkody i wydania korzyści (art. 79). Osobno ustawa przewiduje odpowiedzialność karną w art. 115–118 – od przywłaszczenia autorstwa, przez rozpowszechnianie i zwielokrotnianie cudzego utworu bez uprawnienia, po obrót nielegalnymi nośnikami. Na maturze wystarczy sam podział na odpowiedzialność cywilną i karną oraz to, że obejmuje ona też programy; przy nielegalnych kopiach dochodzi ryzyko techniczne, bo bywają nośnikiem złośliwego oprogramowania.

Brak znaczka © oznacza brak ochrony. Nie oznacza: ochrona przysługuje niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności (art. 1 ust. 4) i powstaje z chwilą ustalenia utworu (art. 1 ust. 3). Znaczek © jest tylko informacją, kto jest uprawniony; zdjęcie bez podpisu na cudzym blogu jest chronione tak samo jak podpisane.

Program komputerowy to nie utwór, bo to przecież kod. Program wymienia art. 1 ust. 2 pkt 1, a art. 74 ust. 1 każe chronić go jak utwór literacki – zdanie „programy komputerowe nie są dziełami chronionymi prawami autorskimi" trafiło na maturę i jest fałszywe. Nie chroni się natomiast samego pomysłu ani algorytmu, bo art. 74 ust. 2 wyłącza idee i zasady działania.

Dozwolony użytek osobisty obejmuje programy. Najdroższy błąd w tym dziale, bo działa odwrotnie, niż podpowiada intuicja. Art. 77 wyłącza stosowanie art. 23 do programów: przegranie znajomemu filmu mieści się w dozwolonym użytku, przegranie gry albo systemu – nie. Program ma zamiast tego uprawnienia z art. 75, przede wszystkim kopię zapasową.

Podanie źródła zwalnia z licencji. Oznaczenie twórcy i źródła jest warunkiem korzystania z dozwolonego użytku (art. 34), a nie samodzielną podstawą. Jeśli sytuacja nie mieści się w cytacie ani w użytku osobistym, podpis „źródło: internet" niczego nie legalizuje – i odwrotnie: brak oznaczenia psuje nawet prawidłowy cytat.

Skoro coś jest w internecie, to jest darmowe. Publiczna dostępność nie jest zgodą na kopiowanie. Autor zdjęcia, tekstu czy kodu ma prawa majątkowe z art. 17 niezależnie od tego, gdzie plik leży, a brak informacji o licencji czyta się jako pełną ochronę.

Prawa autorskie wygasają 70 lat od powstania utworu. Art. 36 pkt 1 liczy 70 lat od śmierci twórcy, a art. 39 dorzuca, że termin biegnie w latach pełnych następujących po roku śmierci. Data wydania bywa więc bez znaczenia: książka wydana w 1960 r., której autor zmarł w 2000 r., jest chroniona do końca 2070 r.

• Utwór to przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci (art. 1 ust. 1).
• Ochrona powstaje w chwili ustalenia utworu, bez rejestracji, opłat i bez znaczka © (art. 1 ust. 3 i 4).
• Program komputerowy jest utworem i chroni się go jak utwór literacki (art. 1 ust. 2 pkt 1, art. 74 ust. 1).
• Prawa osobiste są niezbywalne i bezterminowe, majątkowe wolno sprzedać i gasną 70 lat po śmierci twórcy (art. 16, 17, 36).
• Dozwolony użytek osobisty obejmuje rodzinę i bliskich znajomych, ale nie programy komputerowe (art. 23, art. 77).
• Legalnemu użytkownikowi programu wolno zrobić kopię zapasową i poprawić błąd (art. 75).
• Cytat jest dozwolony w utworze stanowiącym samoistną całość i wymaga podania autora oraz źródła (art. 29, art. 34).

Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: