Wszystkie zagadnienia: Teoria
podstawowy licencjeCreative Commonsprawo autorskiematura podstawowa z informatyki

Creative Commons

Sześć licencji Creative Commons i cztery warunki BY, SA, NC oraz ND: co wolno zrobić z cudzym zdjęciem i jak poprawnie podpisać autora.

01

Opis

Creative Commons to zestaw gotowych licencji dla utworów, a nie dla programów – zdjęć, tekstów, muzyki i materiałów edukacyjnych. Autor zachowuje prawa, ale z góry zgadza się na określone wykorzystanie, więc nikt nie musi go pytać o zgodę.

Każda licencja składa się z kilku warunków oznaczonych skrótami. Łącząc je, otrzymuje się konkretny wariant – od bardzo swobodnego po mocno ograniczony.

Podstawowym i zawsze obecnym warunkiem jest BY, czyli uznanie autorstwa: trzeba podać, kto jest autorem. Pozostałe elementy dokładają ograniczenia.

Cztery zasady porządkują całe hasło:

  • Licencja nie jest zrzeczeniem się praw. Autor utworu na licencji CC nadal ma do niego prawa – po prostu z góry ogłosił, na co się zgadza. Dlatego złamanie warunku licencji jest naruszeniem prawa dokładnie tak samo, jak użycie utworu bez żadnej zgody.
  • Warunki są skrótami, a licencja jest ich zestawem. Nazwa licencji to lista warunków sklejona myślnikami: CC BY-NC-SA znaczy „podaj autora, nie zarabiaj, przeróbkę wydaj tak samo". Czytasz nazwę od lewej i dostajesz komplet obowiązków.
  • Creative Commons dotyczy treści, nie oprogramowania. Zdjęcie, nagranie, artykuł, prezentacja – tak. Program, jego kod i prawo do wprowadzania w nim poprawek – nie; tym zajmują się licencje oprogramowania, a wśród nich GNU GPL.
  • CC odpowiada na pytanie „czy autor się zgodził", a nie na pytanie „czy prawo pozwala mi to zrobić bez zgody". To drugie to dozwolony użytek i należy do hasła o prawie autorskim.
02

Jak to działa

Mechanizm jest prosty: autor wybiera jedną z gotowych licencji i publikuje ją razem z utworem. Od tej chwili każdy, kto trafi na plik, zna warunki bez kontaktowania się z autorem. To odwrócenie domyślnej sytuacji, w której utwór jest chroniony i wolno tylko tyle, na ile autor osobno zezwoli.

Warunków jest cztery i każdy nakłada osobny obowiązek. BY (uznanie autorstwa) każe podpisać utwór nazwiskiem albo pseudonimem autora. SA (na tych samych warunkach) każe wydać własną przeróbkę na tej samej licencji, na której dostałeś oryginał. NC (użycie niekomercyjne) zabrania wykorzystania nastawionego na zarobek. ND (bez utworów zależnych) zabrania publikowania przeróbek – wolno rozpowszechniać wyłącznie wersję niezmienioną.

Z czterech warunków dałoby się teoretycznie ułożyć szesnaście zestawów, ale licencji Creative Commons jest sześć i wynika to z dwóch reguł. Po pierwsze, BY jest w każdej z nich – nie ma licencji pozwalającej ukryć autora, więc od razu odpada połowa zestawów, czyli osiem. Po drugie, SA i ND wykluczają się wzajemnie: SA mówi, jak wydać przeróbkę, a ND w ogóle jej zabrania. Odpadają jeszcze dwa zestawy i zostaje sześć: CC BY, CC BY-SA, CC BY-ND, CC BY-NC, CC BY-NC-SA i CC BY-NC-ND. Ustawione od najswobodniejszej do najbardziej ograniczonej działają jak suwak: pierwsza wymaga tylko podpisu, ostatnia pozwala jedynie rozdawać niezmieniony plik bez zarobku.

Warunek SA jest tym samym pomysłem, co copyleft w licencji GNU GPL: swoboda zostaje przekazana dalej razem z utworem. Różnica jest w przedmiocie – tam chodzi o kod programu, tu o zdjęcie, tekst albo nagranie. Osobno stoi CC0: to nie licencja z warunkami, tylko oświadczenie autora, że zrzeka się praw w najszerszym zakresie, na jaki pozwala prawo – wolno wtedy zrobić z utworem wszystko, także bez podania autora. Samo pojęcie domeny publicznej opisuje hasło o rodzajach licencji.

Najważniejsza czynność, którą przy CC naprawdę wykonujesz, to poprawne podpisanie cudzego utworu. Dobry podpis niesie cztery informacje: kto jest autorem (nazwisko albo pseudonim, tak jak podał go sam autor), jak nazywa się utwór, na jakiej licencji jest udostępniony (pełne oznaczenie, na przykład CC BY-SA 4.0) oraz skąd pochodzi (odnośnik do strony z oryginałem). W praktyce wygląda to tak: „Ratusz w Zamościu, autor: Anna Nowak, licencja CC BY-SA 4.0, źródło: adres strony". Jeżeli utwór przerobiłeś, dopisujesz jeszcze, na czym polegała zmiana – „kadrowanie i konwersja do skali szarości" – żeby nikt nie przypisał autorowi Twoich poprawek. Miejsce podpisu jest dowolne: pod ilustracją, na slajdzie ze źródłami, w opisie pliku. Zły jest tylko brak podpisu.

03

Wizualizacja

Tabela wejściowa
ElementWartość
Utwórzdjęcie ratusza, autor Anna Nowak
LicencjaCC BY-NC-SA
Co niosą warunkiBY podaj autora, NC bez zarobku, SA przeróbka na tej samej licencji
→
Wynik
Zamierzone użycieWolno?Co trzeba zrobić
Gazetka szkolna, rozdawana za darmotakpodpisać: autor, tytuł, licencja, odnośnik do źródła
Reklama produktu w płatnej kampaniiniewarunek NC to blokuje, trzeba prosić autora o osobną zgodę
Przeróbka wrzucona na własnego bloga bez reklamtakpodać autora oryginału i wydać przeróbkę na CC BY-NC-SA
Publikacja zdjęcia bez podania autoraniewarunek BY jest w każdej licencji CC, bez podpisu łamiesz licencję
04

Tabela

Sześć licencji Creative Commons – co wolno, a czego nie
OznaczenieUznanie autorstwaUżycie komercyjnePrzeróbkiNa tych samych warunkach
CC BYwymaganedozwolonedozwolonenie trzeba
CC BY-SAwymaganedozwolonedozwolonetak, przeróbka na tej samej licencji
CC BY-NDwymaganedozwolonezabronionenie dotyczy, przeróbek nie ma
CC BY-NCwymaganezabronionedozwolonenie trzeba
CC BY-NC-SAwymaganezabronionedozwolonetak, przeróbka na tej samej licencji
CC BY-NC-NDwymaganezabronionezabronionenie dotyczy, przeróbek nie ma
CC0niewymagane, choć wypada podaćdozwolonedozwolonenie trzeba
Domena publicznaniewymaganedozwolonedozwolonenie trzeba
Utwór bez podanej licencjitrzeba pytać autora o zgodętrzeba pytać autora o zgodętrzeba pytać autora o zgodętrzeba pytać autora o zgodę
05

Porównanie

CechaSA – na tych samych warunkachND – bez utworów zależnych
Czy wolno zmienić utwórtak, przeróbki są dozwolonenie, wolno rozpowszechniać tylko wersję niezmienioną
Co z gotową przeróbkąwolno ją opublikowaćnie wolno jej opublikować
Licencja przeróbkita sama, co licencja oryginałunie dotyczy, przeróbki nie publikujesz
Czego dotyczy waruneksposobu wydania nowej wersjisamego prawa do zrobienia nowej wersji
Co blokujezamknięcie przeróbki na własnośćpowstanie legalnej przeróbki
Czy mogą wystąpić razemnie, wykluczają sięnie, wykluczają się
Typowe zastosowaniemateriały edukacyjne rozwijane przez wielu autorówraport albo stanowisko, którego treści nie wolno przekręcić
Nazwa angielskaShareAlike (share alike – dziel się tak samo)NoDerivatives (no derivatives – bez utworów zależnych)
06

Typowe błędy

„Creative Commons znaczy, że wszystko wolno". To najgroźniejsze uproszczenie w całym haśle, bo pozwala uczniowi zaznaczyć dowolną odpowiedź jako prawdziwą. CC to sześć różnych licencji, a najostrzejsza z nich, CC BY-NC-ND, pozwala jedynie rozdawać niezmieniony plik i to bez zarobku. Znaczek CC przy zdjęciu jest zaproszeniem do przeczytania warunków, a nie zwolnieniem z nich. Zanim cokolwiek zrobisz z takim plikiem, sprawdź pełne oznaczenie, a nie samą obecność liter „CC".

Pominięty autor przy warunku BY. Uczniowie traktują podpis jak grzecznościowy dodatek i wstawiają zdjęcie do prezentacji „bez podpisu, bo i tak nikt nie sprawdzi". Tymczasem BY występuje we wszystkich sześciu licencjach – nie da się wybrać licencji CC, która by go nie wymagała. Brak podpisu unieważnia zgodę autora, więc formalnie korzystasz z utworu bez licencji, choć była dostępna za darmo. Kosztem uniknięcia tego błędu jest jedna linijka tekstu pod ilustracją.

NC wzięte za zakaz używania w szkole. Warunek NC mówi o wykorzystaniu nastawionym na zarobek, a nie o miejscu, w którym utwór się pojawia. Prezentacja na lekcję, plakat na korytarz i szkolna gazetka rozdawana za darmo mieszczą się w użyciu niekomercyjnym; kurs sprzedawany przez szkołę albo reklama już nie. Osobna sprawa to pytanie, czy w ogóle potrzebujesz licencji do pokazania cudzego zdjęcia na lekcji – to pytanie o dozwolony użytek i odpowiada na nie hasło o prawie autorskim.

ND pomylone z SA. Oba warunki dotyczą przeróbek, ale mówią o zupełnie różnych rzeczach. SA przeróbki dopuszcza i narzuca im licencję; ND przeróbek zabrania, więc nie ma czego licencjonować. Uczeń, który zapamięta „ND to coś z przeróbkami", na zadaniu wybierze losowo. Test na jedno zdanie: zapytaj, czy wolno opublikować zmienioną wersję. Przy SA – tak, ale na tej samej licencji. Przy ND – nie, i tu rozmowa się kończy.

Creative Commons wzięte za licencję na program. Nazwa „licencja" łączy dwa różne światy i w teście łatwo je pomylić. CC jest licencją na treść – zdjęcie, tekst, nagranie – i nie mówi nic o kodzie źródłowym ani o prawie do poprawiania programu. Program udostępnia się na licencji GNU GPL albo na jednej z licencji opisanych w haśle o rodzajach licencji oprogramowania. Odpowiedź „zdjęcie jest na GPL" albo „program jest na CC BY" jest w zadaniu maturalnym gotowym błędem.

07

Zapamiętaj

  • Creative Commons to licencje na utwory – zdjęcia, teksty, muzykę – a nie na programy.
  • Warunki są cztery: BY, SA, NC i ND; licencji z nich powstaje sześć, bo BY jest w każdej, a SA i ND się wykluczają.
  • BY występuje we wszystkich sześciu licencjach, więc autora podaje się zawsze.
  • Poprawny podpis niesie cztery rzeczy: autora, tytuł, licencję i odnośnik do źródła.
  • NC zakazuje użycia zarobkowego, ND zakazuje publikowania przeróbek, SA każe wydać przeróbkę na tej samej licencji.
  • CC0 to zrzeczenie się praw w najszerszym możliwym zakresie – warunków nie ma, ale to nie jest zwykła licencja CC.
  • Licencja CC nie znosi praw autorskich; złamanie jej warunku jest naruszeniem prawa.
08

Sprawdź się

Nauczyciel przygotował do projektu pięć plików pobranych z sieci:

PlikLicencja podana przy pliku
ratusz.jpgCC BY
mapa.pngCC BY-NC
wykres.svgCC BY-ND
logo.pngCC BY-NC-SA
tlo.jpgCC0

Uzupełnij tabelę oznaczeniem warunku albo nazwą pliku:

PytanieOdpowiedź
Który warunek nakazuje podanie autora?
Który warunek zakazuje wykorzystania zarobkowego?
Który warunek zakazuje publikowania przeróbek?
Który warunek każe wydać przeróbkę na tej samej licencji?
Którego pliku nie wolno przerobić: mapa.png czy wykres.svg?
Który plik wolno wykorzystać w płatnym kursie: mapa.png czy ratusz.jpg?
Przy którym pliku autora podawać nie trzeba?
Na jakiej licencji trzeba wydać przeróbkę pliku logo.png?

Z czterech warunków powstaje licencji Creative Commons, bo warunek oznaczany skrótem występuje w każdej z nich, a SA i ND wykluczają się wzajemnie.

09

Najczęściej zadawane pytania

Czy materiał na CC BY mogę wykorzystać w pracy zarobkowej?

Tak, o ile podasz autora. Dopiero warunek NC zakazuje wykorzystania komercyjnego.

Co znaczy „utwór zależny"?

Nowy utwór powstały na bazie cudzego – tłumaczenie, przeróbka, remiks. Warunek ND ich zakazuje, a SA nakazuje wydać je na tej samej licencji.

Skąd wiadomo, na jakiej licencji jest zdjęcie?

Z opisu przy pliku albo z serwisu, w którym zostało opublikowane. Brak informacji o licencji oznacza pełną ochronę prawnoautorską – wtedy trzeba pytać autora.

Jak podpisać cudze zdjęcie, żeby spełnić warunek BY?

Podaj cztery rzeczy: autora tak, jak sam siebie podpisał, tytuł utworu, pełne oznaczenie licencji i odnośnik do miejsca, z którego zdjęcie pochodzi. Przykład: „Ratusz w Zamościu, autor: Anna Nowak, licencja CC BY-SA 4.0, źródło: adres strony". Jeżeli zdjęcie przerobiłeś, dopisz na czym polegała zmiana.

Czy zdjęcie na licencji CC BY-NC wolno pokazać na lekcji?

Tak – lekcja nie jest wykorzystaniem zarobkowym, więc warunek NC nie stoi na przeszkodzie; trzeba tylko podać autora. Osobne pytanie brzmi, czy do pokazania cudzego zdjęcia na lekcji w ogóle potrzebujesz licencji, i odpowiada na nie dozwolony użytek opisany w haśle o prawie autorskim.

Co się dzieje, gdy złamię warunek licencji CC?

Zgoda autora przestaje Cię obejmować, więc od tej chwili korzystasz z utworu bez licencji – tak samo, jakby żadnej nigdy nie było. Najczęściej wystarczy naprawić błąd, czyli dopisać brakujący podpis albo usunąć publikację. Skutki prawne korzystania z utworu bez zgody omawia hasło o prawie autorskim.

Czy autor może wycofać licencję CC, której raz udzielił?

Może przestać udostępniać plik na swojej stronie i może opublikować go na innych warunkach, ale zgody już udzielonej nie da się cofnąć wstecz. Kopie rozpowszechnione wcześniej pozostają na dotychczasowej licencji – i dlatego wybór licencji CC jest decyzją, którą warto przemyśleć przed publikacją.

Przećwicz w zadaniach maturalnych

Do tego hasła nie mamy jeszcze przypisanych pojedynczych zadań. Cały spis zadań maturalnych z tego działu jest tutaj:

Zadania z działu: Teoretyczne

↗

Powiązane zagadnienia