GNU GPL i wolne oprogramowanie

Wolne oprogramowanie to nie to samo co darmowe. Chodzi o swobodę, a nie o cenę – wolny program można sprzedawać, a darmowy bywa całkowicie zamknięty.

Wolność definiuje się przez cztery uprawnienia: uruchamiania programu w dowolnym celu, badania jego działania i dostosowywania go do własnych potrzeb, rozpowszechniania kopii oraz publikowania własnych ulepszeń. Dwa z nich wymagają dostępu do kodu źródłowego – bez niego nie da się ani zbadać programu, ani go zmienić.

GNU GPL to najbardziej znana licencja wolnego oprogramowania. Jej cechą charakterystyczną jest zasada copyleft: program powstały na bazie kodu na GPL również musi być udostępniony na GPL. Wolność jest więc dziedziczona – nie da się wziąć kodu GPL, zamknąć go i sprzedawać bez źródeł.

Cztery zasady wystarczą, żeby odpowiedzieć na większość pytań o tę licencję:

• Wolność opisuje prawa, nie cenę. Program na GNU GPL wolno sprzedać, wolno za niego wziąć pieniądze i wolno używać go w firmie do zarabiania. Zdanie „skoro to wolne oprogramowanie, to musi być za darmo" jest fałszywe – darmowość jest częstym skutkiem, a nie warunkiem licencji.
• Kod źródłowy jest warunkiem, nie dodatkiem. Wolność badania i wolność wydania własnej wersji istnieją tylko wtedy, gdy odbiorca dostaje kod, z którego program został zbudowany – jak powstaje z niego program do uruchomienia, opisuje hasło od kodu źródłowego do kodu maszynowego.
• Copyleft działa dopiero przy przekazaniu programu dalej. Dopóki trzymasz zmienioną wersję u siebie, nikomu nic nie jesteś winien. Obowiązek dołączenia kodu i tej samej licencji powstaje w momencie, w którym ktoś inny dostaje od ciebie program.
• Licencja nie znosi praw autorskich – ona z nich korzysta. Autor pozostaje autorem i to właśnie dlatego może narzucić warunki; samo prawo autorskie w informatyce opisuje osobne hasło.

Pozostałe modele licencyjne – freeware, shareware, adware, OEM, subskrypcję i domenę publiczną – porządkuje hasło o rodzajach licencji. Licencje dla treści, czyli zdjęć, tekstów i nagrań, to zupełnie inna rodzina i opisuje je hasło o Creative Commons; GNU GPL jest licencją na program, nie na utwór multimedialny.

Mechanizm GPL łatwiej zrozumieć, gdy się zauważy, że licencja nie jest naklejką ani deklaracją dobrych intencji, tylko umową dopisaną do kodu. Autor programu ma do niego prawa autorskie i normalnie mógłby zabronić kopiowania. Zamiast tego mówi: „pozwalam ci na wszystko z tej listy, ale pod jednym warunkiem". Ten warunek nazywa się copyleft.

Warunek brzmi: jeśli przekazujesz program dalej – w postaci oryginalnej albo zmienionej – odbiorca musi dostać te same cztery wolności co ty. W praktyce znaczy to trzy rzeczy naraz. Po pierwsze, razem z programem trzeba dać dostęp do kodu źródłowego. Po drugie, trzeba dołączyć tekst licencji i informację o autorach. Po trzecie, nie wolno dokładać własnych ograniczeń – nie możesz na przykład zakazać odbiorcy dalszego kopiowania, choćbyś bardzo chciał.

Dlaczego z wolności „rozpowszechniaj własne wersje" musi wynikać warunek zachowania licencji? Bo bez niego ta wolność zjadłaby samą siebie. Gdyby wolno było wziąć wolny program, dopisać kilka funkcji i wydać całość z zamkniętym kodem, to każdy popularny program wolnego oprogramowania po kilku latach istniałby wyłącznie w zamkniętych odmianach. Użytkownik takiej odmiany nie mógłby jej już zbadać ani poprawić – wolność zniknęłaby dokładnie tam, gdzie zaczyna być potrzebna. Copyleft to zabezpieczenie przed tym scenariuszem: wolność jest przekazywana razem z kodem i nie da się jej po drodze zgubić.

Stąd bierze się podział licencji otwartych na dwie rodziny:

• Licencje copyleft, na przykład GNU GPL – praca pochodna musi zostać na tej samej licencji. Autor chce, żeby wolność się rozprzestrzeniała.
• Licencje permisywne, na przykład MIT czy BSD – pozwalają wykorzystać kod również w zamkniętym produkcie, wymagają zwykle tylko zachowania informacji o autorstwie. Autor chce, żeby jego kod trafił do jak największej liczby programów, i godzi się, że część z nich będzie zamknięta.

Wybór między nimi to świadoma decyzja autora, a nie różnica w „poziomie otwartości". Oba modele dają pełny dostęp do kodu – różnią się tylko tym, co wolno zrobić następnej osobie w łańcuchu.

Warto też zapamiętać, gdzie ten mechanizm się nie włącza. Samo uruchamianie programu nie jest rozpowszechnianiem, a sprzedaż nie jest naruszeniem. Naruszeniem jest dopiero przekazanie programu bez kodu albo na zmienionych warunkach.

Błąd parsowania wizualizacji.

Wolne wzięte za darmowe. Pomyłka bierze się z angielskiego słowa „free", które znaczy naraz „wolny" i „darmowy". Program na GNU GPL wolno sprzedawać, a program darmowy bywa całkowicie zamknięty – freeware to gotowy plik wykonywalny bez kodu, więc nie wolno go zbadać, przerobić ani wydać we własnej wersji. Test na jedno zdanie: pytanie o cenę rozstrzyga, ile płacisz, a pytanie o kod rozstrzyga, czy program jest wolny. To dwie niezależne osie i ustawia je obok siebie hasło o rodzajach licencji.

Przekonanie, że na GPL nie wolno zarabiać. W arkuszu próbnym z 2014 roku zdanie „licencja GNU GPL nie zezwala na użytkowanie zarobkowe" jest w kluczu oznaczone jako fałsz – i to jest odpowiedź wprost na tę wątpliwość. Wolno używać takiego programu w firmie, wolno sprzedawać kopie, wolno brać pieniądze za wdrożenie, szkolenia i wsparcie. Jedyne, czego nie wolno, to sprzedać zmienioną wersję bez kodu źródłowego. Uczeń, który zapamięta „GPL to znaczy za darmo", odpowie źle na to zadanie i na każde podobne.

GPL uznana za brak praw autorskich. Zdanie „na GPL nie ma praw autorskich, więc mogę robić, co chcę" myli dwie różne rzeczy. Autor programu na GNU GPL zachowuje pełne prawa autorskie – i właśnie dlatego może w ogóle narzucić warunki licencji. Sytuacja, w której praw majątkowych już nie ma, to domena publiczna, a nie GPL. Praktyczny skutek różnicy: z programu w domenie publicznej wolno zrobić zamkniętą wersję, a z programu na GPL – nie.

Przekonanie, że każdą zmianę trzeba natychmiast opublikować. Nie ma czegoś takiego jak obowiązek zgłaszania poprawek autorowi ani rejestru zmienionych wersji. Obowiązek wydania kodu powstaje dopiero w chwili, w której przekazujesz program komuś innemu – firma używająca własnej przeróbki wyłącznie na swoich komputerach nie musi pokazywać nikomu ani jednej linijki.

GPL pomylona z licencjami permisywnymi typu MIT. Obie rodziny dają kod źródłowy i obie pozwalają go zmieniać, więc łatwo uznać je za to samo. Różnica pojawia się dopiero przy pracy pochodnej: kod na licencji MIT wolno wbudować w zamknięty produkt komercyjny, a kod na GNU GPL – nie, bo cały wynik musi wtedy zostać wydany na GPL. Dlatego samo określenie „open source" nie wystarcza jako odpowiedź na pytanie o warunki.

• Wolne oprogramowanie dotyczy swobody, nie ceny – wolny program wolno sprzedawać i wolno na nim zarabiać.
• Cztery wolności to: uruchamianie w dowolnym celu, badanie i zmienianie, rozpowszechnianie kopii, rozpowszechnianie własnych wersji.
• Dostęp do kodu źródłowego jest warunkiem koniecznym – bez niego wolność badania i wolność wydania własnej wersji nie istnieją.
• Copyleft w GNU GPL wymusza, żeby praca pochodna też była wydana na GPL, razem z kodem.
• Obowiązek wydania kodu powstaje dopiero przy rozpowszechnianiu programu, nie przy jego używaniu ani przy zmianach robionych u siebie.
• GPL nie znosi praw autorskich – opiera się na nich; brak praw majątkowych to domena publiczna, a nie GPL.
• Licencje permisywne, jak MIT czy BSD, pozwalają zamknąć kod pracy pochodnej w produkcie komercyjnym; GPL na to nie pozwala.

Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: