Instalacja Windows i Linux

Na stanowisku egzaminacyjnym INF.02 systemy operacyjne są już zainstalowane: arkusze od 2021 roku zebrane na portalu zaczynają się od zdania w rodzaju „przeprowadź konfigurację urządzeń sieciowych i systemów operacyjnych zainstalowanych na dyskach twardych stacji roboczej i serwera" (arkusz CKE INF.02, czerwiec 2024, zadanie 1). Instalacja od zera na fizycznym komputerze zdarzała się w starej kwalifikacji – „Zainstaluj system operacyjny, program antywirusowy i pakiet biurowy" (arkusz CKE E.12, czerwiec 2013, zadanie 1) – ale w arkuszach zebranych na portalu (INF.02 2021–2026) takie polecenie nie pada. Zamiast tego temat wraca w trzech postaciach: jako instalacja systemu Linux w maszynie wirtualnej na stacji roboczej, jako podział zapasowego dysku na partycje i ich sformatowanie oraz jako drobne czynności poinstalacyjne – zmiana nazwy komputera, instalacja sterowników, odczyt liczby i rozmiaru partycji w tabeli diagnostycznej.

W podstawie programowej to osobny efekt. Podstawa programowa INF.02.3, efekt 6: „Uczeń instaluje systemy operacyjne Windows i Linux", z kryteriami 1: „planuje podział dysku na partycje", 2: „dzieli dysk na partycje", 3: „instaluje system operacyjny Windows i Linux na komputerze osobistym", 5: „instaluje sterowniki podłączanych urządzeń na komputerze osobistym" i 7: „wykonuje konfigurację poinstalacyjną, zgodną z zaleceniami producenta systemu operacyjnego". Maszyny wirtualne mają własne kryteria w jednostce serwerowej – Podstawa programowa INF.02.8, efekt 2, kryterium 8: „wykorzystuje narzędzia do wirtualizacji (np. Hyper- V, VirtualBox, Vmware)" i kryterium 10: „instaluje systemy operacyjne na maszynie wirtualnej". Licencje to Podstawa programowa INF.02.3, efekt 8, kryterium 1: „określa w zależności od rodzaju licencji warunki korzystania z oprogramowania komputerowego". Informator wymienia wśród innych możliwych zadań praktycznych „podziału dysków twardych lub pamięci zewnętrznych na partycje", „tworzenia obrazów dysków" oraz „wykorzystywania programów do wirtualizacji np. Microsoft Hyper-V, Oracle VirtualBox" (Informator INF.02, inne zadania praktyczne z zakresu kwalifikacji).

To hasło tłumaczy przebieg instalacji, partycjonowanie (MBR/GPT, NTFS/ext4/swap) i konfigurację poinstalacyjną. Konta zakładane po instalacji opisuje hasło o kontach i grupach lokalnych, adres IP stacji – konfiguracja interfejsu sieciowego, a kolejność rozruchu, tryb SATA i Secure Boot – montaż komputera i BIOS/UEFI. Instalacja Windows Server i Ubuntu Server to osobne hasło.

Cztery zasady, które wynikają wprost z treści zadań:

• Parametry partycji są podane dosłownie – liczba, udział pojemności, system plików, litera i etykieta: „utwórz dwie równe partycje po ok 50% pojemności dysku", „sformatuj pierwszą utworzoną partycję z systemem plików NTFS, przypisz literę M oraz nadaj jej etykietę BACKUP1" (arkusz CKE INF.02, styczeń 2025, zadanie 3).
• Partycjonuje się zapasowy dysk, który zdający sam wcześniej zamontował – nigdy dysk z zainstalowanym systemem (arkusz CKE INF.02, styczeń 2025, zadanie 3; arkusz CKE INF.02, czerwiec 2026, zadanie 1).
• Maszynę wirtualną tworzy się z obrazu ISO z nośnika DOKUMENTACJA/PROGRAMY, a jej karta sieciowa ma pracować w trybie, „który umożliwi realizację połączenia z fizyczną siecią lokalną" (arkusz CKE INF.02, styczeń 2025, zadanie 1).
• Oceniający ogląda efekt na stanowisku: partycje w systemie, a maszynę wirtualną po zgłoszeniu gotowości przez podniesienie ręki (zasady oceniania INF.02, styczeń 2025, zadanie 1 – streszczenie).

Wariant Windows – zapasowy dysk zamontowany w punkcie 1 arkusza, konto Administrator. Kolejność jak w arkuszu ze stycznia 2025: dwie partycje, format NTFS, litery i etykiety (arkusz CKE INF.02, styczeń 2025, zadanie 3).

1. Zainicjuj dysk. Nowy dysk pojawia się w Zarządzaniu dyskami (diskmgmt.msc) jako „Nieznany, Niezainicjowany" i system pyta o styl partycji. Wybierz GPT – MBR obsługuje najwyżej cztery partycje podstawowe i dyski do 2 TB, GPT nie ma tych ograniczeń (Microsoft Learn, konwersja MBR/GPT). Styl można zmienić tylko na dysku bez partycji, więc decyzja zapada teraz.

2. Utwórz partycje. Prawy przycisk na nieprzydzielonym obszarze → Nowy wolumin prosty. Rozmiar podajesz w MB: „ok 50% pojemności" to połowa liczby widocznej w polu maksymalnego rozmiaru, resztę zajmie drugi wolumin. W kreatorze od razu wpisujesz literę (M) i etykietę (BACKUP1) oraz system plików NTFS. To samo w wierszu poleceń robi diskpart – w części pisemnej to właśnie diskpart jest narzędziem wiersza poleceń do zamiany GPT na MBR (arkusz CKE E.12, czerwiec 2018, część pisemna, zadanie 13; klucz: A).

diskpart
list disk
select disk 1
clean
convert gpt
create partition primary size=476000
format fs=ntfs label=BACKUP1 quick
assign letter=M
create partition primary
format fs=ntfs label=BACKUP2 quick
assign letter=Y
list volume
exit

Polecenia list disk, select disk, clean i convert gpt pochodzą z dokumentacji konwersji dysku (Microsoft Learn, konwersja MBR/GPT); clean kasuje całą zawartość dysku, więc numer w select disk sprawdź dwa razy – dysk 0 to zwykle system. Rozmiar 476 000 MB to w przybliżeniu połowa dysku 1 TB (1 TB = 953 674 MB, policzone: 1 000 000 000 000 / 1 048 576).

3. Sprawdź wynik tak, jak oceniający. W Eksploratorze mają być dwa dyski: BACKUP1 (M:) i BACKUP2 (Y:), oba NTFS. Kryteria zasad oceniania są dwa: jedno za dwie partycje po ok. 50%, drugie za format NTFS, litery i etykiety naraz (zasady oceniania INF.02, styczeń 2025, zadanie 3 – streszczenie). Etykietę i literę sprawdzisz też przez list volume w diskpart.

Wariant Linux – Ubuntu Desktop w maszynie wirtualnej, tak jak w arkuszu ze stycznia 2025 (arkusz CKE INF.02, styczeń 2025, zadanie 1).

4. Maszyna w VirtualBox. Nowa → nazwa, typ Linux, obraz ISO z folderu PLIKI nośnika DOKUMENTACJA/PROGRAMY, pamięć i dysk wirtualny domyślne. Zanim uruchomisz maszynę, w Ustawienia → Sieć przełącz kartę na Mostkowana (bridged) – zasady oceniania sprawdzają dosłownie „kartę sieciową pracującą w trybie bridged" (zasady oceniania INF.02, styczeń 2025, zadanie 1 – streszczenie). Domyślny NAT ukryje maszynę za adresem stacji i adres 192.168.1.4/25 z arkusza nie będzie widoczny w sieci.

5. Instalator Ubuntu. Ekrany idą po kolei: język, ułatwienia dostępu, układ klawiatury, sieć, „Try or Install Ubuntu", instalacja interaktywna, wybór domyślny lub rozszerzony, oprogramowanie firm trzecich, typ instalacji, konto (imię, nazwa komputera, nazwa użytkownika, hasło), strefa czasowa, podsumowanie, restart z wyjęciem nośnika (tutorial Ubuntu, Install Ubuntu Desktop). W maszynie wirtualnej wybierasz „Erase disk" – dysk wirtualny jest pusty i nie ma czego zachować. Na fizycznym komputerze obok Windows byłby to „Install alongside", a ręczny podział – „Manual partitioning".

6. Partycje z terminala. Gdy zadanie każe podzielić dysk w Linuksie albo odczytać „liczbę partycji utworzonych na dysku twardym" i „rozmiar największej partycji" (arkusz CKE INF.02, czerwiec 2024, zadanie 1), używasz lsblk, fdisk i df. Poniższy blok został uruchomiony w kontenerze Debian 12 na 200-megabajtowym obrazie dysku: g zakłada tablicę GPT, n dodaje partycję, t z typem 19 oznacza ją jako Linux swap, w zapisuje.

lsblk -o NAME,SIZE,FSTYPE,MOUNTPOINT
sudo fdisk /dev/sdb
sudo fdisk -l /dev/sdb
sudo mkfs.ext4 -L DANE /dev/sdb1
sudo mkswap -L SWAP /dev/sdb2
sudo blkid /dev/sdb1 /dev/sdb2
df -hT

Wynik fdisk -l w kontenerze: „Disklabel type: gpt", dalej dysk.img1 … 100M Linux filesystem i dysk.img2 … 98M Linux swap; blkid pokazał LABEL="DANE" … TYPE="ext4" oraz LABEL="SWAP" … TYPE="swap". Liczba wierszy z partycjami w lsblk to „liczba partycji", kolumna SIZE – ich rozmiary; oceniający porównuje wpis w tabeli 1 ze zrzutem ekranu w katalogu Diagnostyka_systemu i przy niezgodności kryterium nie jest spełnione (zasady oceniania INF.02, czerwiec 2024, zadanie 1 – streszczenie).

7. Konfiguracja poinstalacyjna. Nazwa komputera: w Linuksie hostnamectl set-hostname STACJA5, w Windows Ustawienia → System → Informacje → Zmień nazwę tego komputera (z restartem). Arkusze każą ją zmienić na „STACJAX, gdzie X to numer Twojego stanowiska" w Linuksie (arkusz CKE INF.02, styczeń 2022, zadanie 1) i na „SERWIS" w Windows (arkusz CKE INF.02, czerwiec 2025, zadanie 1). Aktualizacje: sudo apt update && sudo apt upgrade albo Windows Update. Sterowniki: po wymianie karty graficznej „zainstaluj sterowniki zapasowej karty graficznej" (arkusz CKE INF.02, styczeń 2023, zadanie 1) – z nośnika DOKUMENTACJA/PROGRAMY albo przez Menedżer urządzeń, a wersję sterownika odczytujesz potem w GPU-Z do tabeli (arkusz CKE INF.02, czerwiec 2023, zadanie 1).

Karta sieciowa maszyny wirtualnej w trybie NAT. VirtualBox zakłada nową maszynę z NAT i w tym trybie maszyna dostaje prywatny adres od VirtualBoxa, niewidoczny dla serwera w fizycznej sieci. Arkusz wymaga trybu, „który umożliwi realizację połączenia z fizyczną siecią lokalną", a zasady oceniania nazywają go wprost: bridged (arkusz CKE INF.02, styczeń 2025, zadanie 1; zasady oceniania INF.02, styczeń 2025, zadanie 1 – streszczenie). Objaw: strona www.egzamin.local nie otwiera się mimo poprawnego adresu w maszynie. Naprawa: Ustawienia → Sieć → Podłączona do: Mostkowana, potem restart interfejsu w maszynie.

Partycjonowanie dysku systemowego zamiast zapasowego. Zadanie mówi „na zamontowanym zapasowym dysku twardym" (arkusz CKE INF.02, styczeń 2025, zadanie 3). W diskpart polecenie clean po select disk 0 usuwa wszystkie partycje dysku z systemem – dokumentacja każe przed konwersją usunąć wszystkie woluminy i wykonać kopię danych (Microsoft Learn, konwersja MBR/GPT). Zanim wpiszesz clean, przeczytaj list disk: dysk zapasowy jest ten, którego rozmiar zgadza się z zamontowanym w punkcie 1 i który nie ma gwiazdki w kolumnie Gpt ani litery C: w list volume.

Litera bez etykiety albo etykieta bez litery. Kryterium łączy trzy rzeczy w jednym punkcie: NTFS, litery M i Y, etykiety BACKUP1 i BACKUP2 (zasady oceniania INF.02, styczeń 2025, zadanie 3 – streszczenie). Kreator Zarządzania dyskami pyta o literę na jednym ekranie, a o etykietę na następnym – łatwo zostawić domyślne „Nowy" i domyślną literę. W Eksploratorze musi być widoczne dosłownie BACKUP1 (M:).

MBR na dużym dysku. Zainicjowanie dysku jako MBR ogranicza go do 2 TB i czterech partycji podstawowych, a zmiana stylu wymaga potem usunięcia wszystkich partycji (Microsoft Learn, konwersja MBR/GPT). Część pisemna sprawdza dokładnie ten wybór: dysk 8 TB podzielony na dwie partycje po 4 TB wymaga GPT (arkusz CKE E.12, styczeń 2018, część pisemna, zadanie 13; klucz: A), partycja 3 TB – GPT (arkusz CKE E.12, styczeń 2019, część pisemna, zadanie 13; klucz: A). W praktyce: nowy dysk inicjuj jako GPT.

Liczba partycji odczytana z Eksploratora zamiast z lsblk. W tabeli 1 z czerwca 2024 „liczba partycji utworzonych na dysku twardym" to wszystkie partycje, także EFI i swap, a nie liczba dysków z literą. Kryterium jest spełnione tylko wtedy, gdy wpis zgadza się ze zrzutem (zasady oceniania INF.02, czerwiec 2024, zadanie 1 – streszczenie), więc zrób zrzut z lsblk albo sudo fdisk -l i przepisz liczbę z niego, a rozmiar największej partycji z kolumny SIZE.

Reinstalacja Windows na komputerze z Linuksem bez naprawy GRUB-a. Instalator Windows nadpisuje menedżer rozruchu i drugi system znika z menu. Poprawna odpowiedź w części pisemnej to ponowna instalacja bootloadera GRUB, nie reinstalacja Linuksa (arkusz CKE EE.08, styczeń 2020, część pisemna, zadanie 39; klucz: B). Kolejność systemów i czas oczekiwania zmienia się w /etc/default/grub – GRUB_DEFAULT i GRUB_TIMEOUT – a po edycji trzeba wygenerować konfigurację poleceniem sudo update-grub.

Formatowanie, gdy wystarczy konwersja. Pendrive lub partycja w FAT32 ma trafić na NTFS z zachowaniem plików – polecenie convert zmienia system plików bez formatowania (arkusz CKE EE.08, czerwiec 2023, część pisemna, zadanie 34; klucz: A; arkusz CKE EE.08, czerwiec 2019, część pisemna, zadanie 7; klucz: B). format w tym samym miejscu kasuje dane.

Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: