Prawdopodobieństwo całkowite
Opis
Prawdopodobieństwo całkowite pozwala policzyć szansę zdarzenia, które może zajść na kilka różnych sposobów. Typowa sytuacja: najpierw coś się rozstrzyga (rzut monetą, wybór urny, wybór maszyny), a dopiero potem następuje to, o co pytamy (wylosowanie kuli białej, wadliwy wyrób). Dla każdego wyniku pierwszego etapu umiemy podać szansę na zdarzenie – ale pytanie dotyczy bez względu na to, jak potoczył się etap pierwszy.
Pomysł jest prosty: dzielimy wszystkie możliwości na kilka rozłącznych „scenariuszy" , liczymy szansę na w każdym scenariuszu, mnożymy ją przez szansę samego scenariusza i dodajemy wyniki. Szansa na scenariusz to waga, a szansa na w tym scenariuszu – prawdopodobieństwo warunkowe (jego definicję omawia hasło prawdopodobieństwo warunkowe).
Trzeba pamiętać o trzech zasadach:
- zdarzenia muszą być parami rozłączne – żadne dwa nie mogą zajść jednocześnie,
- muszą wyczerpywać wszystkie możliwości – ich suma to cała przestrzeń , więc ,
- każde z nich ma dodatnie prawdopodobieństwo; w zadaniach zwykle jest ich dwa albo trzy.
Zadanie na prawdopodobieństwo całkowite zwykle rysuje się jako drzewo: z korzenia wychodzą gałęzie do (opisane ), a z każdego gałęzie do wyniku (opisane ). Prawdopodobieństwo jednej ścieżki to iloczyn liczb na jej gałęziach, a prawdopodobieństwo to suma iloczynów po wszystkich ścieżkach prowadzących do . Gdy pytanie jest odwrotne – „skąd pochodzi wylosowana kula?" – potrzebny jest wzór Bayesa; to hasło daje mu mianownik.
Wzory
Tabela
| Scenariusz | |||
|---|---|---|---|
| wyrób z maszyny A | 0,6 | 0,02 | 0,012 |
| wyrób z maszyny B | 0,4 | 0,05 | 0,02 |
| razem | 1 | – | 0,032 |
Przykład
Przykład 1 – dwa scenariusze (tabela wyżej). Oblicz prawdopodobieństwo, że losowo wybrany wyrób jest wadliwy.
Scenariusze „z maszyny A" i „z maszyny B" są rozłączne i razem obejmują wszystkie wyroby (), więc wolno użyć wzoru:
Wadliwych jest więc wyrobów. Zwróć uwagę, że wynik leży między a , bliżej – bo maszyna A produkuje więcej. Liczba spoza tego przedziału oznacza błąd.
Przykład 2 – drugi etap zależy od pierwszego. W urnie I są 2 kule białe i 3 czarne, w urnie II – 4 białe i 1 czarna. Z urny I losujemy jedną kulę, wkładamy ją do urny II, a potem losujemy jedną kulę z urny II. Oblicz prawdopodobieństwo, że będzie biała.
Scenariusze to kolor przełożonej kuli: – biała (szansa ), – czarna (szansa ). Po przełożeniu w urnie II jest 6 kul, a szanse w każdym etapie liczymy klasycznie. Gdy przełożono białą, mamy w niej 5 białych na 6, więc . Gdy przełożono czarną, białych jest nadal 4 na 6, więc .
Przykład 3 – trzy scenariusze. Trzy maszyny wytwarzają odpowiednio , i wyrobów, a wadliwych jest w nich kolejno , i . Oblicz prawdopodobieństwo, że losowy wyrób jest wadliwy.
Udziały sumują się do (), więc rozbicie jest poprawne. Sumujemy trzy ścieżki drzewa:
Wadliwych jest wyrobów.
Typowe błędy
Dodawanie szans bez wag. Zapis pomija to, że maszyny produkują różne części całości. Wynik wychodzi za duży. Każdy składnik trzeba pomnożyć przez szansę scenariusza: .
Mnożenie ścieżek zamiast dodawania. Iloczyn opisuje sytuację, w której zajdą oba scenariusze naraz – a one się wykluczają. Wzdłuż jednej ścieżki mnożymy, ale ścieżki prowadzące do tego samego zdarzenia dodajemy.
Rozbicie, które nie wyczerpuje możliwości. W doświadczeniu „jedno oczko – urna I, co najmniej trzy oczka – urna II" nie ma przypadku dwóch oczek. Szanse i dają razem , a nie . Kontrola jest zawsze ta sama: suma ma wynosić .
Stary skład urny w drugim etapie. W Przykładzie 2 po przełożeniu kuli urna II ma 6 kul, a nie 5. Użycie liczb sprzed przełożenia daje szanse i , które w ogóle nie zależą od koloru przełożonej kuli. Każdy drugi etap licz dla składu, jaki powstał po etapie pierwszym.
Pomylenie z . Szansa, że z urny II wylosowano kulę białą, i szansa, że wylosowana biała kula pochodzi z urny II, to dwie różne liczby. Wzór z tego hasła daje pierwszą z nich, a drugą – wzór Bayesa.
Sprawdź się
Trzy maszyny produkują wyroby, wadliwe są odpowiednio , i ich produkcji. Uzupełnij tabelę.
| Maszyna | |||
|---|---|---|---|
| 1 | 0,5 | 0,01 | |
| 2 | 0,3 | 0,02 | |
| 3 | 0,2 | 0,04 | |
| razem | 1 | – |
Rozbicie jest poprawne, gdy zdarzenia są parami rozłączne, a suma ich prawdopodobieństw wynosi .
Przy trzech zdarzeniach wzór na prawdopodobieństwo całkowite ma składniki.
Rzucamy monetą. Reszka – losujemy z urny I, w której szansa na białą kulę wynosi ; orzeł – losujemy z urny II, gdzie ta szansa wynosi . Prawdopodobieństwo wylosowania białej kuli to .
Zdarzenia i mają prawdopodobieństwa i , przy czym i . Wtedy .
Dla zdarzeń (chory) i (zdrowy) mamy , , szansa wyniku pozytywnego u chorego to , a u zdrowego . Prawdopodobieństwo wyniku pozytywnego wynosi .
W Przykładzie 2 po przełożeniu kuli w urnie II jest kul.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy stosować wzór na prawdopodobieństwo całkowite?
Gdy zdarzenie może zajść różnymi, wykluczającymi się drogami, a znasz szansę na każdą z dróg i szansę zdarzenia na każdej z nich. Sygnałem w treści jest doświadczenie dwuetapowe: najpierw wybór (urny, maszyny, monety), potem właściwe losowanie, a pytanie dotyczy wyniku końcowego bez względu na wybór.
Jak sprawdzić, czy rozbicie na zdarzenia jest poprawne?
Dwie rzeczy: zdarzenia nie mogą zachodzić jednocześnie oraz ich prawdopodobieństwa muszą dawać razem . Jeśli suma jest mniejsza, brakuje jakiegoś scenariusza; jeśli większa – scenariusze nakładają się na siebie.
Czym różni się prawdopodobieństwo całkowite od warunkowego?
Warunkowe to szansa na przy założeniu, że zaszło . Całkowite to szansa na bez żadnego założenia, złożona z kilku warunkowych i ważona szansami scenariuszy. Warunkowe jest więc składnikiem całkowitego.
Czy muszę rysować drzewo?
Nie, ale drzewo porządkuje liczby i pokazuje, czy rozbicie jest pełne. Na maturze w zadaniu otwartym wystarczy wzór z podstawionymi wartościami, jednak szkic drzewa pomaga nie pominąć żadnej ścieżki. Drzewo i wzór to dwa zapisy tego samego rachunku.
Co zrobić, gdy scenariuszy jest więcej niż dwa?
Dodajesz kolejny składnik dla każdego scenariusza. Dla trzech maszyn z Przykładu 3 są trzy składniki, a suma udziałów wynosi . Zasada nie zmienia się wraz z liczbą scenariuszy.
Co z pytaniem „skąd pochodzi ta kula?"
To pytanie o scenariusz przy znanym wyniku, czyli o . Liczy się je wzorem Bayesa: licznik to jeden składnik sumy z prawdopodobieństwa całkowitego, a mianownik – cała suma, czyli .
Czy wzór jest na karcie wzorów?
Tak. Karta „Wybrane wzory matematyczne" zawiera twierdzenie o prawdopodobieństwie całkowitym razem z warunkami, jakie muszą spełniać zdarzenia . Na maturze trzeba jednak sprawdzić te warunki samodzielnie, bo karta ich nie weryfikuje.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: