Sinus, cosinus i tangens w trójkącie prostokątnym
Opis
Sinus, cosinus i tangens to stosunki długości boków trójkąta prostokątnego, przypisane do jego kąta ostrego. Kąt ostry wyznacza, jak „stromy" jest trójkąt, a stosunek boków zależy tylko od tego kąta – nie od rozmiaru trójkąta. Dlatego z jednego kąta i jednego boku można policzyć pozostałe boki, a z dwóch boków – wartości funkcji.
Wszystko zależy od tego, jak nazwiemy boki względem kąta . W trójkącie prostokątnym są trzy boki:
- przeciwprostokątna – najdłuższy bok, leży naprzeciw kąta prostego (oznaczamy ),
- przyprostokątna przeciwległa do kąta – leży naprzeciw niego (oznaczamy ),
- przyprostokątna przyległa do kąta – jedno z ramion kąta , które nie jest przeciwprostokątną (oznaczamy ).
Zasady, na których opiera się całe hasło:
- sinus to przeciwległa przez przeciwprostokątną, cosinus to przyległa przez przeciwprostokątną, tangens to przeciwległa przez przyległą,
- „przeciwległa" i „przyległa" zależą od wybranego kąta – przy drugim kącie ostrym boki zamieniają się rolami,
- sinus i cosinus kąta ostrego są mniejsze od (przyprostokątna jest krótsza od przeciwprostokątnej), tangens może być dowolną liczbą dodatnią,
- kąty ostre trójkąta prostokątnego dopełniają się do , więc sinus jednego z nich jest równy cosinusowi drugiego.
Zanim policzysz stosunek, brakujący bok znajdziesz z twierdzenia Pitagorasa. Wartości dla kątów , i są w haśle wartości funkcji trygonometrycznych dla 30°, 45°, 60°, a związek w haśle jedynka trygonometryczna.
Wzory
Tabela
| Funkcja | Kąt | Kąt |
|---|---|---|
| przyprostokątna przeciwległa | ||
| przyprostokątna przyległa | ||
| przeciwprostokątna | ||
| sinus | ||
| cosinus | ||
| tangens |
Przykład
Przykład 1 – wartości funkcji z dwóch boków. W trójkącie prostokątnym przyprostokątna przeciwległa kątowi ma długość , a przeciwprostokątna . Oblicz , i .
Brakuje przyprostokątnej przyległej. Z twierdzenia Pitagorasa:
Teraz trzy stosunki:
Przykład 2 – bok z wartości funkcji. W trójkącie prostokątnym kąt prosty jest przy wierzchołku , i . Oblicz obwód trójkąta.
Przyprostokątna leży naprzeciw kąta , a jest do niego przyległa, więc . Stąd:
Przeciwprostokątna: . Obwód wynosi .
Przykład 3 – równanie z niewiadomą przeciwprostokątną. W trójkącie prostokątnym , a przeciwprostokątna jest o dłuższa od przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta . Oblicz długość przeciwprostokątnej.
Niech będzie przeciwprostokątną. Przyprostokątna przeciwległa ma długość i jednocześnie . Przyrównujemy:
Sprawdzenie: przyprostokątna przeciwległa ma , więc – zgadza się.
Porównanie
| Funkcja | Zapis | Stosunek boków | Po angielsku |
|---|---|---|---|
| sinus | przeciwległa : przeciwprostokątna | sine | |
| cosinus | przyległa : przeciwprostokątna | cosine | |
| tangens | przeciwległa : przyległa | tangent () |
Po angielsku tangens zapisuje się , a w polskich arkuszach – . Wartości i dla kąta ostrego zawsze leżą w przedziale , a jest dodatni.
Typowe błędy
Zamiana boków przeciwległego i przyległego. Uczeń liczy zamiast , bo patrzy na ten bok, który „jest obok". Przeciwległy to ten, który nie dotyka wierzchołka kąta . Przed zapisem stosunku zaznacz kąt łukiem i zapytaj, który bok leży naprzeciw.
Użycie przyprostokątnej jako przeciwprostokątnej. W trójkącie o bokach zapis daje liczbę, która jest w istocie tangensem. Mianownik sinusa i cosinusa to zawsze najdłuższy bok, leżący naprzeciw kąta prostego.
Sinus albo cosinus większy od . Wynik albo znaczy, że przeciwprostokątna wylądowała w liczniku. Kąt ostry ma i – to szybka kontrola każdego wyniku.
Brak pierwiastka przy trzecim boku. W przykładzie z bokami i część osób pisze i podstawia do cosinusa. Bok to , a nie . Zawsze pierwiastkuj po odjęciu kwadratów.
Stosunek odwrócony przy szukaniu boku. Z i wychodzi . Zapis odwraca zależność. Wzór przekształcamy na .
Niedopasowanie funkcji do kąta w zadaniu z dwoma kątami. Gdy treść pyta o , a znamy , nie trzeba liczyć nic więcej: dla kątów dopełniających . Kto liczy z jedynki trygonometrycznej, traci czas, a przy złym znaku pierwiastka – punkt.
Niewymierny mianownik uznany za błąd. Wynik jest poprawny i występuje wprost w odpowiedziach arkusza; usuwanie niewymierności z mianownika nie jest tu konieczne.
Sprawdź się
Trójkąt prostokątny ma boki . Kąt leży naprzeciw boku . Uzupełnij tabelę.
| Wielkość | Wartość |
|---|---|
| przeciwprostokątna | |
| przyprostokątna przyległa do | |
| przyprostokątna przeciwległa kątowi | 8 |
Dla tego trójkąta , , a .
Jeżeli i , to .
W trójkącie prostokątnym i przyprostokątna przyległa ma długość . Przyprostokątna przeciwległa ma wtedy długość .
Sinus kąta ostrego jest zawsze liczbą od .
Gdy przeciwprostokątna ma i , to przyprostokątna przyległa ma długość .
Najczęściej zadawane pytania
Jak zapamiętać, który bok jest w liczniku sinusa, a który cosinusa?
Sinus to przyprostokątna przeciwległa podzielona przez przeciwprostokątną, cosinus – przyprostokątna przyległa podzielona przez przeciwprostokątną. W obu mianownik jest ten sam: najdłuższy bok, leżący naprzeciw kąta prostego. Wzory są na karcie wzorów na maturze, więc wystarczy umieć wskazać boki.
Co to jest bok przeciwległy i przyległy?
Bok przeciwległy kątowi to przyprostokątna, która leży naprzeciw niego i nie ma z nim wspólnego wierzchołka. Bok przyległy to przyprostokątna wychodząca z wierzchołka kąta . Przy drugim kącie ostrym te dwa boki zamieniają się rolami, dlatego zawsze trzeba najpierw wybrać kąt.
Czy sinus kąta ostrego może być większy od 1?
Nie. W trójkącie prostokątnym przyprostokątna jest krótsza od przeciwprostokątnej, więc i podobnie . Jeżeli wyszło ci więcej, przeciwprostokątna została w liczniku. Tangens kąta ostrego jest dodatni i może być zarówno mniejszy, jak i większy od .
Dlaczego sinus jednego kąta ostrego jest równy cosinusowi drugiego?
Bo bok, który jest przeciwległy do jednego kąta ostrego, jest przyległy do drugiego. W trójkącie mamy i . To dotyczy wyłącznie kątów, które razem dają .
Jak policzyć bok trójkąta, gdy znam kąt i inny bok?
Zapisz definicję funkcji, w której występują oba boki (znany i szukany), i przekształć ją. Przy tangensie , przy sinusie , przy cosinusie . Trzeci bok znajdziesz z twierdzenia Pitagorasa. Rozwiązywanie trójkątów z danych kątów opisuje hasło rozwiązywanie trójkątów prostokątnych.
Skąd mam wiedzieć, której funkcji użyć?
Spójrz, które dwa boki występują w zadaniu: znany i szukany. Przeciwległy i przeciwprostokątna – sinus; przyległy i przeciwprostokątna – cosinus; przeciwległy i przyległy – tangens. Funkcja, która łączy dokładnie te dwa boki, jest właściwa.
Czy te definicje działają dla kątów rozwartych?
Nie w tej postaci. Trójkąt prostokątny ma tylko kąty ostre, a dla kąta rozwartego korzysta się z definicji przez współrzędne punktu. Opisuje ją hasło wartości funkcji trygonometrycznych dla 30°, 45°, 60°.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: