Wszystkie zagadnienia: Geometria i trygonometria
podstawowy matura podstawowa z matematykimatura rozszerzona z matematykisinuscosinustangens

Sinus, cosinus i tangens w trójkącie prostokątnym

01

Opis

Sinus, cosinus i tangens to stosunki długości boków trójkąta prostokątnego, przypisane do jego kąta ostrego. Kąt ostry α\alpha wyznacza, jak „stromy" jest trójkąt, a stosunek boków zależy tylko od tego kąta – nie od rozmiaru trójkąta. Dlatego z jednego kąta i jednego boku można policzyć pozostałe boki, a z dwóch boków – wartości funkcji.

Wszystko zależy od tego, jak nazwiemy boki względem kąta α\alpha. W trójkącie prostokątnym są trzy boki:

  • przeciwprostokątna – najdłuższy bok, leży naprzeciw kąta prostego (oznaczamy cc),
  • przyprostokątna przeciwległa do kąta α\alpha – leży naprzeciw niego (oznaczamy aa),
  • przyprostokątna przyległa do kąta α\alpha – jedno z ramion kąta α\alpha, które nie jest przeciwprostokątną (oznaczamy bb).

Zasady, na których opiera się całe hasło:

  • sinus to przeciwległa przez przeciwprostokątną, cosinus to przyległa przez przeciwprostokątną, tangens to przeciwległa przez przyległą,
  • „przeciwległa" i „przyległa" zależą od wybranego kąta – przy drugim kącie ostrym boki zamieniają się rolami,
  • sinus i cosinus kąta ostrego są mniejsze od 11 (przyprostokątna jest krótsza od przeciwprostokątnej), tangens może być dowolną liczbą dodatnią,
  • kąty ostre trójkąta prostokątnego dopełniają się do 90°90°, więc sinus jednego z nich jest równy cosinusowi drugiego.

Zanim policzysz stosunek, brakujący bok znajdziesz z twierdzenia Pitagorasa. Wartości dla kątów 30°30°, 45°45° i 60°60° są w haśle wartości funkcji trygonometrycznych dla 30°, 45°, 60°, a związek sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1 w haśle jedynka trygonometryczna.

02

Wzory

Sinus kąta ostrego karta CKE
sin⁡α=ac\sin\alpha = \frac{a}{c}
Przyprostokątna przeciwległa kątowi α\alpha podzielona przez przeciwprostokątną.
Cosinus kąta ostrego karta CKE
cos⁡α=bc\cos\alpha = \frac{b}{c}
Przyprostokątna przyległa do kąta α\alpha podzielona przez przeciwprostokątną.
Tangens kąta ostrego karta CKE
tg⁡α=ab\operatorname{tg}\alpha = \frac{a}{b}
Przyprostokątna przeciwległa podzielona przez przyległą, b≠0b \neq 0.
Kąty dopełniające
sin⁡β=cos⁡αgdyα+β=90°\sin\beta = \cos\alpha \quad \text{gdy} \quad \alpha + \beta = 90°
Nie ma tego na karcie wprost – wynika z definicji: przyprostokątna przeciwległa kątowi β\beta jest przyległa do α\alpha.
Tangens kąta dopełniającego
tg⁡α⋅tg⁡β=1gdyα+β=90°\operatorname{tg}\alpha \cdot \operatorname{tg}\beta = 1 \quad \text{gdy} \quad \alpha + \beta = 90°
Wynika z definicji: ab⋅ba=1\frac{a}{b} \cdot \frac{b}{a} = 1.
03

Tabela

Trójkąt prostokątny o bokach 3,4,53, 4, 5: kąt α\alpha leży naprzeciw boku 33, kąt β\beta naprzeciw boku 44
FunkcjaKąt α\alphaKąt β\beta
przyprostokątna przeciwległa3344
przyprostokątna przyległa4433
przeciwprostokątna5555
sinus35=0,6\frac{3}{5} = 0{,}645=0,8\frac{4}{5} = 0{,}8
cosinus45=0,8\frac{4}{5} = 0{,}835=0,6\frac{3}{5} = 0{,}6
tangens34=0,75\frac{3}{4} = 0{,}7543\frac{4}{3}
04

Przykład

Przykład 1 – wartości funkcji z dwóch boków. W trójkącie prostokątnym przyprostokątna przeciwległa kątowi α\alpha ma długość 55, a przeciwprostokątna 1313. Oblicz sin⁡α\sin\alpha, cos⁡α\cos\alpha i tg⁡α\operatorname{tg}\alpha.

Brakuje przyprostokątnej przyległej. Z twierdzenia Pitagorasa:

b=132−52=144=12b = \sqrt{13^2 - 5^2} = \sqrt{144} = 12

Teraz trzy stosunki:

sin⁡α=513,cos⁡α=1213,tg⁡α=512\sin\alpha = \frac{5}{13}, \qquad \cos\alpha = \frac{12}{13}, \qquad \operatorname{tg}\alpha = \frac{5}{12}

Przykład 2 – bok z wartości funkcji. W trójkącie prostokątnym ABCABC kąt prosty jest przy wierzchołku CC, ∣AC∣=12|AC| = 12 i tg⁡∠CAB=34\operatorname{tg}\angle CAB = \frac{3}{4}. Oblicz obwód trójkąta.

Przyprostokątna BCBC leży naprzeciw kąta AA, a ACAC jest do niego przyległa, więc tg⁡A=∣BC∣∣AC∣\operatorname{tg}A = \frac{|BC|}{|AC|}. Stąd:

∣BC∣=34⋅12=9|BC| = \frac{3}{4} \cdot 12 = 9

Przeciwprostokątna: ∣AB∣=122+92=15|AB| = \sqrt{12^2 + 9^2} = 15. Obwód wynosi 12+9+15=3612 + 9 + 15 = 36.

Przykład 3 – równanie z niewiadomą przeciwprostokątną. W trójkącie prostokątnym sin⁡α=513\sin\alpha = \frac{5}{13}, a przeciwprostokątna jest o 88 dłuższa od przyprostokątnej leżącej naprzeciw kąta α\alpha. Oblicz długość przeciwprostokątnej.

Niech cc będzie przeciwprostokątną. Przyprostokątna przeciwległa ma długość c−8c - 8 i jednocześnie sin⁡α=c−8c\sin\alpha = \frac{c-8}{c}. Przyrównujemy:

c−8c=513⇒13(c−8)=5c⇒8c=104⇒c=13\frac{c - 8}{c} = \frac{5}{13} \quad\Rightarrow\quad 13(c - 8) = 5c \quad\Rightarrow\quad 8c = 104 \quad\Rightarrow\quad c = 13

Sprawdzenie: przyprostokątna przeciwległa ma 13−8=513 - 8 = 5, więc sin⁡α=513\sin\alpha = \frac{5}{13} – zgadza się.

05

Porównanie

FunkcjaZapisStosunek bokówPo angielsku
sinussin⁡α\sin\alphaprzeciwległa : przeciwprostokątnasine
cosinuscos⁡α\cos\alphaprzyległa : przeciwprostokątnacosine
tangenstg⁡α\operatorname{tg}\alphaprzeciwległa : przyległatangent (tan⁡\tan)

Po angielsku tangens zapisuje się tan⁡α\tan\alpha, a w polskich arkuszach – tg⁡α\operatorname{tg}\alpha. Wartości sin⁡α\sin\alpha i cos⁡α\cos\alpha dla kąta ostrego zawsze leżą w przedziale (0,1)(0, 1), a tg⁡α\operatorname{tg}\alpha jest dodatni.

06

Typowe błędy

Zamiana boków przeciwległego i przyległego. Uczeń liczy sin⁡α=bc\sin\alpha = \frac{b}{c} zamiast ac\frac{a}{c}, bo patrzy na ten bok, który „jest obok". Przeciwległy to ten, który nie dotyka wierzchołka kąta α\alpha. Przed zapisem stosunku zaznacz kąt łukiem i zapytaj, który bok leży naprzeciw.

Użycie przyprostokątnej jako przeciwprostokątnej. W trójkącie o bokach 3,4,53, 4, 5 zapis sin⁡α=34\sin\alpha = \frac{3}{4} daje liczbę, która jest w istocie tangensem. Mianownik sinusa i cosinusa to zawsze najdłuższy bok, leżący naprzeciw kąta prostego.

Sinus albo cosinus większy od 11. Wynik cos⁡α=54\cos\alpha = \frac{5}{4} albo sin⁡α=1312\sin\alpha = \frac{13}{12} znaczy, że przeciwprostokątna wylądowała w liczniku. Kąt ostry ma sin⁡α<1\sin\alpha < 1 i cos⁡α<1\cos\alpha < 1 – to szybka kontrola każdego wyniku.

Brak pierwiastka przy trzecim boku. W przykładzie z bokami 1313 i 55 część osób pisze b=132−52=144b = 13^2 - 5^2 = 144 i podstawia 144144 do cosinusa. Bok to 144=12\sqrt{144} = 12, a nie 144144. Zawsze pierwiastkuj po odjęciu kwadratów.

Stosunek odwrócony przy szukaniu boku. Z tg⁡α=34\operatorname{tg}\alpha = \frac{3}{4} i b=12b = 12 wychodzi a=34⋅12=9a = \frac{3}{4} \cdot 12 = 9. Zapis a=12:34=16a = 12 : \frac{3}{4} = 16 odwraca zależność. Wzór tg⁡α=ab\operatorname{tg}\alpha = \frac{a}{b} przekształcamy na a=b⋅tg⁡αa = b \cdot \operatorname{tg}\alpha.

Niedopasowanie funkcji do kąta w zadaniu z dwoma kątami. Gdy treść pyta o cos⁡β\cos\beta, a znamy sin⁡α\sin\alpha, nie trzeba liczyć nic więcej: dla kątów dopełniających cos⁡β=sin⁡α\cos\beta = \sin\alpha. Kto liczy z jedynki trygonometrycznej, traci czas, a przy złym znaku pierwiastka – punkt.

Niewymierny mianownik uznany za błąd. Wynik 310\frac{3}{\sqrt{10}} jest poprawny i występuje wprost w odpowiedziach arkusza; usuwanie niewymierności z mianownika nie jest tu konieczne.

07

Sprawdź się

Trójkąt prostokątny ma boki 8,15,178, 15, 17. Kąt α\alpha leży naprzeciw boku 88. Uzupełnij tabelę.

WielkośćWartość
przeciwprostokątna
przyprostokątna przyległa do α\alpha
przyprostokątna przeciwległa kątowi α\alpha8

Dla tego trójkąta sin⁡α=\sin\alpha = , cos⁡α=\cos\alpha = , a tg⁡α=\operatorname{tg}\alpha = .

Jeżeli α+β=90°\alpha + \beta = 90° i sin⁡α=0,6\sin\alpha = 0{,}6, to cos⁡β=\cos\beta = .

W trójkącie prostokątnym tg⁡α=34\operatorname{tg}\alpha = \frac{3}{4} i przyprostokątna przyległa ma długość 2020. Przyprostokątna przeciwległa ma wtedy długość .

Sinus kąta ostrego jest zawsze liczbą od 11.

Gdy przeciwprostokątna ma 1010 i cos⁡α=0,8\cos\alpha = 0{,}8, to przyprostokątna przyległa ma długość .

08

Najczęściej zadawane pytania

Jak zapamiętać, który bok jest w liczniku sinusa, a który cosinusa?

Sinus to przyprostokątna przeciwległa podzielona przez przeciwprostokątną, cosinus – przyprostokątna przyległa podzielona przez przeciwprostokątną. W obu mianownik jest ten sam: najdłuższy bok, leżący naprzeciw kąta prostego. Wzory są na karcie wzorów na maturze, więc wystarczy umieć wskazać boki.

Co to jest bok przeciwległy i przyległy?

Bok przeciwległy kątowi α\alpha to przyprostokątna, która leży naprzeciw niego i nie ma z nim wspólnego wierzchołka. Bok przyległy to przyprostokątna wychodząca z wierzchołka kąta α\alpha. Przy drugim kącie ostrym te dwa boki zamieniają się rolami, dlatego zawsze trzeba najpierw wybrać kąt.

Czy sinus kąta ostrego może być większy od 1?

Nie. W trójkącie prostokątnym przyprostokątna jest krótsza od przeciwprostokątnej, więc sin⁡α=ac<1\sin\alpha = \frac{a}{c} < 1 i podobnie cos⁡α<1\cos\alpha < 1. Jeżeli wyszło ci więcej, przeciwprostokątna została w liczniku. Tangens kąta ostrego jest dodatni i może być zarówno mniejszy, jak i większy od 11.

Dlaczego sinus jednego kąta ostrego jest równy cosinusowi drugiego?

Bo bok, który jest przeciwległy do jednego kąta ostrego, jest przyległy do drugiego. W trójkącie 3,4,53, 4, 5 mamy sin⁡α=35\sin\alpha = \frac{3}{5} i cos⁡β=35\cos\beta = \frac{3}{5}. To dotyczy wyłącznie kątów, które razem dają 90°90°.

Jak policzyć bok trójkąta, gdy znam kąt i inny bok?

Zapisz definicję funkcji, w której występują oba boki (znany i szukany), i przekształć ją. Przy tangensie a=b⋅tg⁡αa = b \cdot \operatorname{tg}\alpha, przy sinusie a=c⋅sin⁡αa = c \cdot \sin\alpha, przy cosinusie b=c⋅cos⁡αb = c \cdot \cos\alpha. Trzeci bok znajdziesz z twierdzenia Pitagorasa. Rozwiązywanie trójkątów z danych kątów opisuje hasło rozwiązywanie trójkątów prostokątnych.

Skąd mam wiedzieć, której funkcji użyć?

Spójrz, które dwa boki występują w zadaniu: znany i szukany. Przeciwległy i przeciwprostokątna – sinus; przyległy i przeciwprostokątna – cosinus; przeciwległy i przyległy – tangens. Funkcja, która łączy dokładnie te dwa boki, jest właściwa.

Czy te definicje działają dla kątów rozwartych?

Nie w tej postaci. Trójkąt prostokątny ma tylko kąty ostre, a dla kąta rozwartego korzysta się z definicji przez współrzędne punktu. Opisuje ją hasło wartości funkcji trygonometrycznych dla 30°, 45°, 60°.

↗

Powiązane zagadnienia