Wszystkie zagadnienia: Geometria i trygonometria
średni matura rozszerzona z matematykistyczna do okręgurównanie prostejprostopadłość do promienia

Styczna do okręgu – równanie

01

Opis

Styczna do okręgu to prosta, która ma z okręgiem dokładnie jeden punkt wspólny. Ten punkt nazywamy punktem styczności. W układzie współrzędnych szukasz zwykle równania takiej prostej albo współrzędnych punktu styczności, środka lub promienia okręgu, gdy styczność jest jedną z danych w zadaniu.

Cały temat opiera się na trzech faktach:

  • Styczna jest prostopadła do promienia poprowadzonego do punktu styczności. Znasz środek SS i punkt styczności PP – masz kierunek promienia, a styczna ma kierunek do niego prostopadły (warunek prostopadłości prostych omawia hasło położenie prostych).
  • Odległość środka od stycznej jest równa promieniowi: d(S,k)=rd(S, k) = r. Ten warunek nie wymaga znajomości punktu styczności, więc działa także wtedy, gdy styczną prowadzisz z punktu leżącego poza okręgiem. Sam wzór na odległość punktu od prostej ma własne hasło: odległość punktu od prostej.
  • Z punktu AA spoza okręgu wychodzą dwie styczne, z punktu na okręgu – jedna, z punktu wewnątrz okręgu – żadna. Dwa odcinki stycznych od AA do punktów styczności BB i CC mają tę samą długość mm, a czworokąt ABSCABSC jest deltoidem z dwoma kątami prostymi przy BB i CC.

Ta sama zasada pozwala czytać zadania o okręgu wpisanym w trójkąt: każdy bok trójkąta jest styczną do okręgu, więc środek okręgu jest w odległości rr od każdej z prostych zawierających boki.

Równanie samego okręgu, środek i promień z postaci kanonicznej lub ogólnej – to hasło równanie okręgu. Liczbę punktów wspólnych prostej i okręgu (zero, jeden, dwa) opisuje hasło prosta i okrąg. Twierdzenia planimetryczne o stycznej i cięciwie są w haśle cięciwa i styczna.

02

Wzory

Warunek styczności
∣AxS+ByS+C∣A2+B2=r\frac{\lvert Ax_S + By_S + C \rvert}{\sqrt{A^2 + B^2}} = r
Prosta Ax+By+C=0Ax + By + C = 0 jest styczna do okręgu o środku S=(xS,yS)S = (x_S, y_S) i promieniu rr. Sam wzór na odległość punktu od prostej jest na karcie „Wybrane wzory matematyczne"; warunek „d=rd = r" już nie.
Styczna prostopadła do promienia karta CKE
as⋅aSP=−1a_{s} \cdot a_{SP} = -1
Warunek prostopadłości prostych y=a1x+b1y = a_1 x + b_1 i y=a2x+b2y = a_2 x + b_2. Zastosowany do stycznej i prostej SPSP, gdy żadna nie jest pionowa.
Styczna w punkcie okręgu
(x0−a)(x−a)+(y0−b)(y−b)=r2(x_0 - a)(x - a) + (y_0 - b)(y - b) = r^2
Okrąg (x−a)2+(y−b)2=r2(x-a)^2 + (y-b)^2 = r^2 i punkt P=(x0,y0)P = (x_0, y_0) leżący na nim. Wynika z prostopadłości do promienia; na karcie go nie ma.
Odcinki styczne karta CKE
∣AB∣=∣AC∣\lvert AB \rvert = \lvert AC \rvert
Twierdzenie o odcinkach stycznych: styczne z punktu AA dotykają okręgu w BB i CC.
Długość stycznej
m=∣AS∣2−r2m = \sqrt{\lvert AS \rvert^2 - r^2}
Z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie ABSABS z kątem prostym przy BB. Na karcie go nie ma.
Pole czworokąta ABSCABSC
P=m⋅rP = m \cdot r
Dwa trójkąty prostokątne o przyprostokątnych mm i rr: 2⋅12mr2 \cdot \frac{1}{2} m r.
03

Wykres

Okrąg x2+y2−4x−2y−20=0x^2 + y^2 - 4x - 2y - 20 = 0 i styczna 3x+4y−35=03x + 4y - 35 = 0 w punkcie P=(5,5)P = (5, 5)
xy-4-2246810-4-22468100 S(2, 1) P(5, 5)
okrąg (półokrąg górny)okrąg (półokrąg dolny)styczna 3x+4y−35=03x + 4y - 35 = 0
04

Wykres 2

Dwie styczne do okręgu (x−1)2+(y−2)2=25(x-1)^2 + (y-2)^2 = 25 poprowadzone z punktu A=(6,10)A = (6, 10) (linia przerywana: styczna pionowa x=6x = 6, BB i CC – punkty styczności)
xy-6-4-2246810-4-2246810120 S(1, 2) A(6, 10) B(6, 2) C
okrąg (półokrąg górny)okrąg (półokrąg dolny)styczna y=3980(x−6)+10y = \frac{39}{80}(x - 6) + 10
05

Tabela

Liczba stycznych z punktu AA do okręgu o środku S=(1,2)S = (1, 2) i promieniu r=5r = 5
Punkt AA∣AS∣2\lvert AS \rvert^2∣AS∣\lvert AS \rvert a r=5r = 5Liczba stycznych
(2,3)(2, 3)2mniejsza – wewnątrz okręgu0
(4,6)(4, 6)25równa – na okręgu1
(6,10)(6, 10)89większa – poza okręgiem2
06

Przykład

Przykład 1 – styczna w punkcie leżącym na okręgu. Okrąg ma równanie x2+y2−4x−2y−20=0x^2 + y^2 - 4x - 2y - 20 = 0. Wyznacz równanie stycznej do tego okręgu w punkcie P=(5,5)P = (5, 5).

Najpierw sprawdzamy, że PP leży na okręgu: 25+25−20−10−20=025 + 25 - 20 - 10 - 20 = 0. Dopełniamy do kwadratów (więcej w haśle o równaniu okręgu):

(x−2)2+(y−1)2=25(x - 2)^2 + (y - 1)^2 = 25

Środek to S=(2,1)S = (2, 1), promień r=5r = 5. Współczynnik kierunkowy promienia SPSP:

aSP=5−15−2=43a_{SP} = \frac{5 - 1}{5 - 2} = \frac{4}{3}

Styczna jest prostopadła do SPSP, więc as=−34a_s = -\frac{3}{4} i prosta przechodzi przez PP:

y=−34(x−5)+5⟹3x+4y−35=0y = -\frac{3}{4}(x - 5) + 5 \quad\Longrightarrow\quad 3x + 4y - 35 = 0

Kontrola: odległość środka od tej prostej to ∣3⋅2+4⋅1−35∣32+42=255=5=r\frac{\lvert 3 \cdot 2 + 4 \cdot 1 - 35 \rvert}{\sqrt{3^2 + 4^2}} = \frac{25}{5} = 5 = r. Ten sam wynik daje wzór ze ściągi: 3(x−2)+4(y−1)=253(x - 2) + 4(y - 1) = 25.

Przykład 2 – styczne z punktu spoza okręgu. Z punktu A=(6,10)A = (6, 10) poprowadzono styczne do okręgu (x−1)2+(y−2)2=25(x - 1)^2 + (y - 2)^2 = 25. Wyznacz ich równania i długość odcinka stycznej.

Sprawdzamy położenie punktu: ∣AS∣2=52+82=89>25\lvert AS \rvert^2 = 5^2 + 8^2 = 89 > 25, więc styczne są dwie. Szukamy prostej w postaci y=a(x−6)+10y = a(x - 6) + 10, czyli ax−y−6a+10=0ax - y - 6a + 10 = 0. Warunek d=rd = r:

∣a−2−6a+10∣a2+1=5⟹(8−5a)2=25(a2+1)\frac{\lvert a - 2 - 6a + 10 \rvert}{\sqrt{a^2 + 1}} = 5 \quad\Longrightarrow\quad (8 - 5a)^2 = 25(a^2 + 1)

Po rozwinięciu 64−80a+25a2=25a2+2564 - 80a + 25a^2 = 25a^2 + 25, a składniki z a2a^2 się skracają. Zostaje równanie liniowe 80a=3980a = 39, czyli jedna styczna: y=3980(x−6)+10y = \frac{39}{80}(x - 6) + 10.

Drugiej stycznej szukamy wśród prostych, których postać y=ax+by = ax + b nie obejmuje – pionowych. Prosta x=6x = 6 jest oddalona od środka S=(1,2)S = (1, 2) o ∣6−1∣=5=r\lvert 6 - 1 \rvert = 5 = r, więc to druga styczna (punkt styczności (6,2)(6, 2)). Długość stycznej:

m=∣AS∣2−r2=89−25=8m = \sqrt{\lvert AS \rvert^2 - r^2} = \sqrt{89 - 25} = 8

Zgadza się z odcinkiem od A=(6,10)A = (6, 10) do (6,2)(6, 2) na prostej x=6x = 6.

Przykład 3 – styczne równoległe do danej prostej. Wyznacz równania stycznych do okręgu (x−1)2+(y+2)2=5(x - 1)^2 + (y + 2)^2 = 5 równoległych do prostej y=2xy = 2x.

Styczne mają ten sam współczynnik kierunkowy, więc y=2x+by = 2x + b, czyli 2x−y+b=02x - y + b = 0. Środek to S=(1,−2)S = (1, -2), promień 5\sqrt{5}:

∣2⋅1−(−2)+b∣22+1=5⟹∣b+4∣=5\frac{\lvert 2 \cdot 1 - (-2) + b \rvert}{\sqrt{2^2 + 1}} = \sqrt{5} \quad\Longrightarrow\quad \lvert b + 4 \rvert = 5

Stąd b=1b = 1 lub b=−9b = -9. Styczne: y=2x+1y = 2x + 1 i y=2x−9y = 2x - 9. Dwa rozwiązania równania z wartością bezwzględną to dwie styczne po przeciwnych stronach okręgu.

07

Porównanie

StycznaSiecznaCięciwa
Nazwa angielskatangent (line)secant (line)chord
Rodzaj figuryprostaprostaodcinek
Punkty wspólne z okręgiemdokładnie 1dokładnie 22 (końce odcinka)
Odległość środka od prostejd=rd = rd<rd < rd<rd < r (prosta zawierająca)

Styczna to graniczny przypadek siecznej: gdy dwa punkty przecięcia zlewają się w jeden, sieczna staje się styczną. Położenie siecznej względem okręgu omawia hasło prosta i okrąg, a własności cięciwy – cięciwa i styczna.

08

Typowe błędy

Odwrócony współczynnik bez zmiany znaku. Promień ma aSP=43a_{SP} = \frac{4}{3}, a uczeń zapisuje styczną o współczynniku 34\frac{3}{4} albo −43-\frac{4}{3}. Prostopadłość to a1⋅a2=−1a_1 \cdot a_2 = -1, więc obie operacje naraz: odwracasz i zmieniasz znak, as=−34a_s = -\frac{3}{4}. Sprawdź iloczyn: 43⋅(−34)=−1\frac{4}{3} \cdot \left(-\frac{3}{4}\right) = -1.

Promień zamiast kwadratu promienia po podniesieniu do kwadratu. Z równania ∣8−5a∣a2+1=5\frac{\lvert 8 - 5a \rvert}{\sqrt{a^2 + 1}} = 5 wychodzi (8−5a)2=25(a2+1)(8 - 5a)^2 = 25(a^2 + 1). Uczeń pisze po prawej stronie 5(a2+1)5(a^2 + 1) i dostaje zupełnie inne równanie. Kwadrat dotyczy całej strony, także liczby rr.

Zgubiona styczna pionowa. Prosta x=6x = 6 nie ma postaci y=ax+by = ax + b, więc żadne równanie na aa jej nie znajdzie. Sygnał ostrzegawczy: po podniesieniu do kwadratu skraca się a2a^2 i zostaje równanie liniowe z jednym rozwiązaniem, choć punkt leży poza okręgiem. Wtedy brakująca styczna jest pionowa. Sprawdź to zawsze: czy ∣xA−xS∣=r\lvert x_A - x_S \rvert = r (styczna pionowa x=xAx = x_A) albo ∣yA−yS∣=r\lvert y_A - y_S \rvert = r (pozioma y=yAy = y_A).

Pole deltoidu jako jeden trójkąt. Pole czworokąta ABSCABSC to dwa trójkąty prostokątne ABSABS i ACSACS, czyli P=2⋅12⋅m⋅r=mrP = 2 \cdot \frac{1}{2} \cdot m \cdot r = m r. Zapis P=12mrP = \frac{1}{2} m r daje pole dwa razy za małe i błędny punkt SS. W kluczu z 2024 roku pominięty czynnik 12\frac{1}{2} jest traktowany jako błąd rachunkowy, ale zgubiony drugi trójkąt zmienia metodę.

Jedno położenie punktu zamiast wszystkich. Środek SS leży na danej prostej, a z treści „∣AS∣=d\lvert AS \rvert = d" wychodzi równanie z dwoma pierwiastkami. Uczeń bierze jeden. Gdy polecenie brzmi „rozważ wszystkie przypadki", brak drugiego rozwiązania kosztuje punkty: w maju 2024 rozwiązanie z jednym punktem SS dostawało 4 punkty na 5.

Równanie stycznej w punkcie, który nie leży na okręgu. Wzór (x0−a)(x−a)+(y0−b)(y−b)=r2(x_0 - a)(x - a) + (y_0 - b)(y - b) = r^2 daje zawsze jakąś prostą, ale tylko dla punktu z okręgu jest styczną. Najpierw podstaw współrzędne punktu do równania okręgu. Gdy nie wychodzi równość, trzeba szukać stycznych z punktu spoza okręgu (warunek d=rd = r) albo stwierdzić, że punkt leży wewnątrz i stycznych nie ma.

09

Sprawdź się

Okrąg ma równanie x2+y2=25x^2 + y^2 = 25 (środek w początku układu, promień 55). Uzupełnij liczbę stycznych poprowadzonych z punktu AA.

Punkt AA∣AS∣2\lvert AS \rvert^2Liczba stycznych
(1,2)(1, 2)5
(3,4)(3, 4)25
(−6,0)(-6, 0)36
(2,−3)(2, -3)13

Promień okręgu x2+y2=25x^2 + y^2 = 25 poprowadzony do punktu (3,4)(3, 4) ma współczynnik kierunkowy 43\frac{4}{3}, więc styczna w tym punkcie ma współczynnik kierunkowy a=a = .

Styczna do okręgu x2+y2=25x^2 + y^2 = 25 w punkcie (3,4)(3, 4) ma równanie 3x+4y=253x + 4y = 25 i przecina oś OyOy w punkcie (0,b)(0, b), gdzie b=b = .

Z punktu A=(0,13)A = (0, 13) poprowadzono styczne do okręgu x2+y2=25x^2 + y^2 = 25. Długość odcinka stycznej wynosi m=m = .

Pole czworokąta ABSCABSC w poprzedniej sytuacji (punkty BB i CC to punkty styczności, SS – środek) wynosi P=P = .

Styczne do okręgu (x−1)2+(y+2)2=5(x - 1)^2 + (y + 2)^2 = 5 równoległe do prostej y=2xy = 2x mają równania y=2x+by = 2x + b. Mniejsza wartość bb to .

Okrąg o promieniu 33 leży pod prostą y=7y = 7 i jest do niej styczny. Druga współrzędna jego środka wynosi .

10

Najczęściej zadawane pytania

Jak napisać równanie stycznej do okręgu w punkcie, który na nim leży?

Policz współczynnik kierunkowy promienia SPSP, a styczną weź prostopadłą do niego: as=−1aSPa_s = -\frac{1}{a_{SP}}. Prosta ma przechodzić przez punkt styczności PP: y=as(x−x0)+y0y = a_s(x - x_0) + y_0. Szybszy zapis bez ułamków: (x0−a)(x−a)+(y0−b)(y−b)=r2(x_0 - a)(x - a) + (y_0 - b)(y - b) = r^2 dla okręgu o środku (a,b)(a, b). Gdy promień jest poziomy lub pionowy, styczna jest pionowa lub pozioma i wystarczy x=x0x = x_0 albo y=y0y = y_0.

Jak poprowadzić styczną z punktu leżącego poza okręgiem?

Zapisz prostą przez ten punkt, y=a(x−xA)+yAy = a(x - x_A) + y_A, i przyrównaj odległość środka od tej prostej do promienia. Z równania na aa wychodzą zwykle dwie wartości, czyli dwie styczne. Sprawdź osobno prostą pionową x=xAx = x_A – nie ma ona współczynnika kierunkowego, więc równanie na aa jej nie znajdzie. Przykład 2 pokazuje taki przypadek: z równania kwadratowego zostaje liniowe z jednym rozwiązaniem, a drugą styczną jest prosta x=6x = 6.

Dlaczego z punktu spoza okręgu wychodzą dwie styczne, a z punktu na okręgu tylko jedna?

Z punktu leżącego na okręgu jedyną prostą prostopadłą do promienia jest styczna w tym punkcie. Z punktu poza okręgiem prosta może „dotknąć" okręgu po jednej i po drugiej stronie odcinka ASAS, a oba odcinki stycznych mają tę samą długość. Z punktu wewnątrz okręgu każda prosta przecina okrąg w dwóch punktach, więc styczna nie istnieje.

Jak obliczyć długość stycznej z punktu AA do okręgu?

Odcinek stycznej ABAB jest przyprostokątną trójkąta prostokątnego ABSABS z kątem prostym przy BB i przeciwprostokątną ASAS. Z twierdzenia Pitagorasa m=∣AS∣2−r2m = \sqrt{\lvert AS \rvert^2 - r^2}. Dla A=(6,10)A = (6, 10), S=(1,2)S = (1, 2) i r=5r = 5: m=89−25=8m = \sqrt{89 - 25} = 8. Długość ∣AS∣\lvert AS \rvert liczysz wzorem na odległość dwóch punktów (hasło odległość i środek odcinka).

Czy wzór na równanie stycznej jest na karcie wzorów?

Nie. Na karcie „Wybrane wzory matematyczne" są składniki, z których to rozwiązanie się składa: wzór na odległość punktu od prostej, warunek prostopadłości prostych i twierdzenie o odcinkach stycznych. Równanie stycznej w punkcie, warunek „d=rd = r" i wzór na długość stycznej wyprowadzasz sam z tych trzech.

Jak sprawdzić, czy dana prosta jest styczna do okręgu?

Są dwa sposoby. Pierwszy: policz odległość środka od prostej i porównaj z promieniem; styczność to d=rd = r. Drugi: podstaw równanie prostej do równania okręgu i sprawdź, czy równanie kwadratowe ma dokładnie jedno rozwiązanie, czyli Δ=0\Delta = 0 (więcej w haśle układ równań liniowego i kwadratowego). Pierwszy sposób jest zwykle krótszy.

Jak znaleźć punkt styczności?

Punkt styczności to rzut środka SS na styczną, czyli punkt przecięcia stycznej z prostą przez SS prostopadłą do niej (hasło równanie prostej pokazuje, jak zapisać prostą przez punkt o danym kierunku). W Przykładzie 2 dla pionowej stycznej x=6x = 6 jest to od razu (6,2)(6, 2), bo promień do niej jest poziomy.

↗

Powiązane zagadnienia