Równanie okręgu
Opis
Okrąg to zbiór wszystkich punktów płaszczyzny, które leżą w tej samej odległości od jednego punktu. Ten punkt nazywamy środkiem i oznaczamy , a stałą odległość – promieniem . W układzie współrzędnych taki zbiór opisuje jedno równanie: punkt należy do okręgu wtedy i tylko wtedy, gdy jego odległość od wynosi . Po podniesieniu do kwadratu wzoru na długość odcinka (patrz odległość i środek odcinka) dostajemy postać kanoniczną:
Po wymnożeniu nawiasów i przeniesieniu wszystkiego na jedną stronę wychodzi postać ogólna , gdzie . Z postaci kanonicznej środek i promień odczytujesz od razu, z ogólnej – dopiero po przekształceniu.
Cztery rzeczy, które decydują o większości zadań:
- Znaki współrzędnych środka są odwrócone. Nawias oznacza , bo . Środek okręgu to .
- Po prawej stronie stoi , nie . Z równania odczytujesz ; z odczytujesz .
- Równanie opisuje okrąg tylko wtedy, gdy . Prawa strona równa daje jeden punkt, a ujemna – zbiór pusty.
- Punkt leży na okręgu, gdy jego współrzędne spełniają równanie, czyli gdy . Jeżeli lewa strona jest mniejsza od , punkt jest wewnątrz okręgu; jeżeli większa – na zewnątrz.
Położenie okręgu względem osi układu sprowadza się do porównania odległości środka od osi z promieniem. Oś jest oddalona od środka o , oś – o . Gdy odległość jest mniejsza od , oś przecina okrąg w dwóch punktach; gdy równa – jest styczna; gdy większa – okrąg jej nie dotyka. Ogólną prostą i okrąg omawia hasło prosta i okrąg, a styczne – styczna do okręgu.
Wzory
Tabela
| Równanie | Środek | Promień | Punkty z osią | Punkty z osią |
|---|---|---|---|---|
| dwa | dwa | |||
| brak | dwa | |||
| brak | dwa | |||
| dwa | brak | |||
| brak | dwa |
Wykres
Wykres 2
Przykład
Przykład 1 – okrąg o danej średnicy. Odcinek o końcach i jest średnicą okręgu. Napisz równanie tego okręgu.
Środek okręgu to środek średnicy:
Promień to połowa średnicy. Wygodnie od razu liczyć , bo tego właśnie potrzebuje równanie:
Równanie: . Kontrola: punkt daje , a punkt daje .
Przykład 2 – z postaci ogólnej do kanonicznej. Wyznacz środek i promień okręgu .
Porównujemy z wzorem z karty . Z mamy , z mamy , a . Z zależności :
Środek to , promień , a równanie kanoniczne: . Drugi sposób to dopełnianie do kwadratu: , czyli ten sam wynik. Dla wyszłoby , więc takie równanie nie opisuje żadnego okręgu.
Przykład 3 – okrąg styczny do osi. Środek okręgu to , a okrąg jest styczny do osi . Napisz równanie i sprawdź, czy okrąg ma punkty wspólne z osią .
Odległość środka od osi to , więc i . Równanie: . Punkt styczności to : . Odległość środka od osi wynosi , a to więcej niż , więc okrąg nie ma z osią żadnego punktu wspólnego.
Porównanie
| Postać kanoniczna | Postać ogólna | |
|---|---|---|
| Zapis | ||
| Z równania odczytasz | środek i od razu | i z współczynników, ze wzoru |
| Nazwa po angielsku | standard form | general form |
| Kiedy wygodna | gdy znasz środek i promień, przy sprawdzaniu punktów | gdy dostajesz rozwinięte równanie |
| Warunek istnienia okręgu |
Dwa pojęcia, które łatwo pomylić: okrąg (ang. circle) to sama krzywa, czyli punkty w odległości od środka, a koło (ang. disc) to okrąg razem z wnętrzem. Równanie z tego hasła opisuje wyłącznie okrąg. Środek to po angielsku centre, promień – radius, średnica – diameter.
Typowe błędy
Znak współrzędnej środka przepisany z nawiasu. Z równania uczeń odczytuje . Nawias znaczy , więc środek to . Szybka kontrola: środek to ten punkt, który zeruje oba nawiasy.
Promień równy prawej stronie równania. Dla pada odpowiedź . Prawa strona to , więc . Błąd działa też w drugą stronę: pisząc równanie okręgu o promieniu , wstawiasz po prawej , a nie .
Kwadrat średnicy zamiast kwadratu promienia. Dla średnicy o długości uczeń wpisuje po prawej stronie . To jest , a równanie potrzebuje . Pamiętaj: promień to połowa średnicy, a jego kwadrat to jedna czwarta kwadratu średnicy.
Ujemna odległość od osi. Okrąg o środku ma być styczny do osi . Wstawienie nie ma sensu, bo promień jest dodatni. Odległość środka od osi to , więc i . Druga pułapka to pomylenie osi: styczność do zależy od współrzędnej , a nie od (gdyby użyć , wyszłoby ).
Czytanie postaci ogólnej bez przekształcenia. Z równania uczeń czyta środek i . Współczynniki przy i to i , więc i , a . Wyraz nie jest promieniem ani jego kwadratem.
Brak sprawdzenia, czy to w ogóle okrąg. Po przejściu do postaci kanonicznej prawa strona może wyjść zerowa lub ujemna. Wtedy zbiór rozwiązań to pojedynczy punkt albo zbiór pusty. W zadaniu z parametrem warunek jest zwykle jedynym, który zawęża wynik.
Podstawienie punktu ze złym znakiem. Czy punkt leży na okręgu ? Poprawnie: – tak. Pomyłka polega na liczeniu albo , czyli na dopisaniu znaku środka zamiast jego odjęcia.
Sprawdź się
Uzupełnij tabelę. Każde równanie ma postać kanoniczną.
| Równanie | |||
|---|---|---|---|
| 5 | |||
| 2 | 3 | ||
| 0 | 5 |
Odcinek o końcach i jest średnicą okręgu. Promień tego okręgu wynosi , a środek ma współrzędne .
Okrąg o środku jest styczny do osi , gdy , a styczny do osi , gdy .
Punkt , gdzie , leży na okręgu dla .
Równanie opisuje okrąg o promieniu .
Okrąg ma z osią punktów wspólnych, a z osią – punkty.
Najczęściej zadawane pytania
Jak odczytać środek i promień z równania okręgu?
Doprowadź równanie do postaci . Wtedy środek to , a promień to pierwiastek z liczby po prawej stronie. Znaki współrzędnych środka są przeciwne do tych w nawiasach: dla środek to , a promień .
Dlaczego po prawej stronie jest r², a nie r?
Równanie powstaje z warunku po podniesieniu obu stron do kwadratu, żeby pozbyć się pierwiastka we wzorze na długość odcinka. Dlatego po lewej stoi suma kwadratów różnic współrzędnych, a po prawej . Dla promienia po prawej stronie będzie .
Jak sprowadzić postać ogólną do kanonicznej?
Masz dwa sposoby. Pierwszy to porównanie z wzorem : to połowa współczynnika przy ze zmienionym znakiem, – analogicznie przy , a . Drugi to dopełnianie do kwadratu osobno dla i dla . Dla oba prowadzą do .
Kiedy równanie x² + y² + … = 0 nie opisuje okręgu?
Gdy po przekształceniu prawa strona jest równa albo ujemna, czyli gdy . Dla zostaje jeden punkt (środek), a dla nie ma żadnego punktu, bo suma kwadratów nie może być ujemna. Na przykład daje .
Jak napisać równanie okręgu, gdy dana jest średnica?
Środek to środek odcinka ze wzoru na średnią współrzędnych. Kwadrat promienia to : licz długość odcinka bez pierwiastka, sumując kwadraty różnic współrzędnych, i dziel przez . Dla i środek to , a .
Jak sprawdzić, czy okrąg ma punkty wspólne z osiami układu?
Porównaj odległość środka od osi z promieniem. Dla środka odległość od osi to , a od osi – . Jeżeli jest mniejsza od , okrąg przecina oś w dwóch punktach; jeżeli równa – dotyka jej w jednym; jeżeli większa – nie ma punktów wspólnych. Dla mamy i , więc okrąg nie dotyka żadnej osi.
Jak sprawdzić, czy punkt leży na okręgu?
Podstaw współrzędne punktu do lewej strony równania i porównaj z prawą stroną. Równość oznacza, że punkt jest na okręgu; wynik mniejszy – punkt leży wewnątrz, większy – na zewnątrz. Dla okręgu punkt daje , więc leży na okręgu.
Co zrobić, gdy okrąg ma przechodzić przez dwa punkty i mam jeszcze jedną informację o środku?
Zapisz środek jako i ułóż równanie (oba punkty są w tej samej odległości od środka). Razem z drugą informacją, na przykład że środek leży na danej prostej, dostajesz układ równań liniowych. Dopiero potem liczysz promień jako odległość środka od jednego z punktów. Dwa okręgi względem siebie omawia hasło wzajemne położenie dwóch okręgów.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: