Wszystkie zagadnienia: Geometria i trygonometria
średni matura podstawowa z matematykimatura rozszerzona z matematykirównanie okręguśrodek i promieńukład współrzędnych

Równanie okręgu

01

Opis

Okrąg to zbiór wszystkich punktów płaszczyzny, które leżą w tej samej odległości od jednego punktu. Ten punkt nazywamy środkiem i oznaczamy SS, a stałą odległość – promieniem rr. W układzie współrzędnych taki zbiór opisuje jedno równanie: punkt (x,y)(x, y) należy do okręgu wtedy i tylko wtedy, gdy jego odległość od S=(a,b)S = (a, b) wynosi rr. Po podniesieniu do kwadratu wzoru na długość odcinka (patrz odległość i środek odcinka) dostajemy postać kanoniczną:

(x−a)2+(y−b)2=r2(x - a)^2 + (y - b)^2 = r^2

Po wymnożeniu nawiasów i przeniesieniu wszystkiego na jedną stronę wychodzi postać ogólna x2+y2−2ax−2by+c=0x^2 + y^2 - 2ax - 2by + c = 0, gdzie c=a2+b2−r2c = a^2 + b^2 - r^2. Z postaci kanonicznej środek i promień odczytujesz od razu, z ogólnej – dopiero po przekształceniu.

Cztery rzeczy, które decydują o większości zadań:

  • Znaki współrzędnych środka są odwrócone. Nawias (x+2)(x + 2) oznacza a=−2a = -2, bo x+2=x−(−2)x + 2 = x - (-2). Środek okręgu (x+2)2+(y−5)2=9(x + 2)^2 + (y - 5)^2 = 9 to (−2, 5)(-2,\ 5).
  • Po prawej stronie stoi r2r^2, nie rr. Z równania …=9\ldots = 9 odczytujesz r=3r = 3; z …=5\ldots = 5 odczytujesz r=5r = \sqrt{5}.
  • Równanie opisuje okrąg tylko wtedy, gdy r2>0r^2 > 0. Prawa strona równa 00 daje jeden punkt, a ujemna – zbiór pusty.
  • Punkt PP leży na okręgu, gdy jego współrzędne spełniają równanie, czyli gdy ∣SP∣2=r2\lvert SP \rvert^2 = r^2. Jeżeli lewa strona jest mniejsza od r2r^2, punkt jest wewnątrz okręgu; jeżeli większa – na zewnątrz.

Położenie okręgu względem osi układu sprowadza się do porównania odległości środka od osi z promieniem. Oś OxOx jest oddalona od środka o ∣b∣\lvert b \rvert, oś OyOy – o ∣a∣\lvert a \rvert. Gdy odległość jest mniejsza od rr, oś przecina okrąg w dwóch punktach; gdy równa rr – jest styczna; gdy większa – okrąg jej nie dotyka. Ogólną prostą i okrąg omawia hasło prosta i okrąg, a styczne – styczna do okręgu.

02

Wzory

Postać kanoniczna karta CKE
(x−a)2+(y−b)2=r2(x - a)^2 + (y - b)^2 = r^2
Środek S=(a,b)S = (a, b), promień r>0r > 0.
Postać ogólna karta CKE
x2+y2−2ax−2by+c=0x^2 + y^2 - 2ax - 2by + c = 0
Środek S=(a,b)S = (a, b), a c=a2+b2−r2c = a^2 + b^2 - r^2.
Promień z postaci ogólnej
r2=a2+b2−cr^2 = a^2 + b^2 - c
Wynika z c=a2+b2−r2c = a^2 + b^2 - r^2. Okrąg istnieje tylko dla r2>0r^2 > 0.
Punkt na okręgu
(xP−a)2+(yP−b)2=r2(x_P - a)^2 + (y_P - b)^2 = r^2
Podstawiasz współrzędne punktu. Znak << – punkt wewnątrz, >> – na zewnątrz.
Okrąg styczny do osi OxOx
r=∣b∣r = \lvert b \rvert
Odległość środka (a,b)(a, b) od osi OxOx jest równa ∣b∣\lvert b \rvert.
Okrąg styczny do osi OyOy
r=∣a∣r = \lvert a \rvert
Odległość środka (a,b)(a, b) od osi OyOy jest równa ∣a∣\lvert a \rvert.
Okrąg o danej średnicy ABAB
r2=∣AB∣24r^2 = \frac{\lvert AB \rvert^2}{4}
Środek SS to środek odcinka ABAB (wzór na środek jest na karcie).
03

Tabela

Odczyt środka i promienia oraz punkty wspólne z osiami układu
RównanieŚrodekPromieńPunkty z osią OxOxPunkty z osią OyOy
(x−3)2+(y+1)2=16(x - 3)^2 + (y + 1)^2 = 16(3, −1)(3,\ -1)44dwadwa
(x+2)2+(y−5)2=9(x + 2)^2 + (y - 5)^2 = 9(−2, 5)(-2,\ 5)33brakdwa
x2+(y−2)2=2x^2 + (y - 2)^2 = 2(0, 2)(0,\ 2)2\sqrt{2}brakdwa
(x−4)2+y2=7(x - 4)^2 + y^2 = 7(4, 0)(4,\ 0)7\sqrt{7}dwabrak
(x−1)2+(y+3)2=4(x - 1)^2 + (y + 3)^2 = 4(1, −3)(1,\ -3)22brakdwa
04

Wykres

Okrąg (x−1)2+(y+3)2=4(x - 1)^2 + (y + 3)^2 = 4 jako suma dwóch półokręgów
xy-3-2-112345-6-5-4-3-2-1120 S(1, -3) (0, -1.27) (0, -4.73)
półokrąg górnypółokrąg dolny
05

Wykres 2

Okrąg o średnicy ABAB, gdzie A=(1,1)A = (1, 1) i B=(3,−1)B = (3, -1)
xy-112345-3-2-11230 A(1, 1) B(3, -1) S(2, 0)
(x−2)2+y2=2(x-2)^2 + y^2 = 2
06

Przykład

Przykład 1 – okrąg o danej średnicy. Odcinek o końcach A=(−2,5)A = (-2, 5) i B=(6,1)B = (6, 1) jest średnicą okręgu. Napisz równanie tego okręgu.

Środek okręgu to środek średnicy:

S=(−2+62, 5+12)=(2, 3)S = \left(\frac{-2 + 6}{2},\ \frac{5 + 1}{2}\right) = (2,\ 3)

Promień to połowa średnicy. Wygodnie od razu liczyć r2r^2, bo tego właśnie potrzebuje równanie:

r2=∣AB∣24=(6−(−2))2+(1−5)24=64+164=20r^2 = \frac{\lvert AB \rvert^2}{4} = \frac{(6 - (-2))^2 + (1 - 5)^2}{4} = \frac{64 + 16}{4} = 20

Równanie: (x−2)2+(y−3)2=20(x - 2)^2 + (y - 3)^2 = 20. Kontrola: punkt AA daje (−2−2)2+(5−3)2=16+4=20(-2-2)^2 + (5-3)^2 = 16 + 4 = 20, a punkt BB daje (6−2)2+(1−3)2=16+4=20(6-2)^2 + (1-3)^2 = 16 + 4 = 20.

Przykład 2 – z postaci ogólnej do kanonicznej. Wyznacz środek i promień okręgu x2+y2−6x+4y−3=0x^2 + y^2 - 6x + 4y - 3 = 0.

Porównujemy z wzorem z karty x2+y2−2ax−2by+c=0x^2 + y^2 - 2ax - 2by + c = 0. Z −2a=−6-2a = -6 mamy a=3a = 3, z −2b=4-2b = 4 mamy b=−2b = -2, a c=−3c = -3. Z zależności c=a2+b2−r2c = a^2 + b^2 - r^2:

r2=a2+b2−c=9+4+3=16r^2 = a^2 + b^2 - c = 9 + 4 + 3 = 16

Środek to S=(3, −2)S = (3,\ -2), promień r=4r = 4, a równanie kanoniczne: (x−3)2+(y+2)2=16(x - 3)^2 + (y + 2)^2 = 16. Drugi sposób to dopełnianie do kwadratu: (x2−6x+9)+(y2+4y+4)=3+9+4(x^2 - 6x + 9) + (y^2 + 4y + 4) = 3 + 9 + 4, czyli ten sam wynik. Dla x2+y2−6x+4y+20=0x^2 + y^2 - 6x + 4y + 20 = 0 wyszłoby r2=9+4−20=−7r^2 = 9 + 4 - 20 = -7, więc takie równanie nie opisuje żadnego okręgu.

Przykład 3 – okrąg styczny do osi. Środek okręgu to S=(−3, 4)S = (-3,\ 4), a okrąg jest styczny do osi OyOy. Napisz równanie i sprawdź, czy okrąg ma punkty wspólne z osią OxOx.

Odległość środka od osi OyOy to ∣−3∣=3\lvert -3 \rvert = 3, więc r=3r = 3 i r2=9r^2 = 9. Równanie: (x+3)2+(y−4)2=9(x + 3)^2 + (y - 4)^2 = 9. Punkt styczności to (0, 4)(0,\ 4): (0+3)2+(4−4)2=9(0+3)^2 + (4-4)^2 = 9. Odległość środka od osi OxOx wynosi 44, a to więcej niż r=3r = 3, więc okrąg nie ma z osią OxOx żadnego punktu wspólnego.

07

Porównanie

Postać kanonicznaPostać ogólna
Zapis(x−a)2+(y−b)2=r2(x-a)^2 + (y-b)^2 = r^2x2+y2−2ax−2by+c=0x^2 + y^2 - 2ax - 2by + c = 0
Z równania odczytaszśrodek i r2r^2 od razuaa i bb z współczynników, r2r^2 ze wzoru
Nazwa po angielskustandard formgeneral form
Kiedy wygodnagdy znasz środek i promień, przy sprawdzaniu punktówgdy dostajesz rozwinięte równanie
Warunek istnienia okręgur2>0r^2 > 0a2+b2−c>0a^2 + b^2 - c > 0

Dwa pojęcia, które łatwo pomylić: okrąg (ang. circle) to sama krzywa, czyli punkty w odległości rr od środka, a koło (ang. disc) to okrąg razem z wnętrzem. Równanie z tego hasła opisuje wyłącznie okrąg. Środek to po angielsku centre, promień – radius, średnica – diameter.

08

Typowe błędy

Znak współrzędnej środka przepisany z nawiasu. Z równania (x+2)2+(y−5)2=9(x + 2)^2 + (y - 5)^2 = 9 uczeń odczytuje S=(2, 5)S = (2,\ 5). Nawias (x+2)(x + 2) znaczy x−(−2)x - (-2), więc środek to (−2, 5)(-2,\ 5). Szybka kontrola: środek to ten punkt, który zeruje oba nawiasy.

Promień równy prawej stronie równania. Dla (x−2)2+(y−4)2=20(x - 2)^2 + (y - 4)^2 = 20 pada odpowiedź r=20r = 20. Prawa strona to r2r^2, więc r=20=25r = \sqrt{20} = 2\sqrt{5}. Błąd działa też w drugą stronę: pisząc równanie okręgu o promieniu 252\sqrt{5}, wstawiasz po prawej 2020, a nie 252\sqrt{5}.

Kwadrat średnicy zamiast kwadratu promienia. Dla średnicy o długości ∣AB∣=8\lvert AB \rvert = \sqrt{8} uczeń wpisuje po prawej stronie 88. To jest ∣AB∣2\lvert AB \rvert^2, a równanie potrzebuje r2=84=2r^2 = \frac{8}{4} = 2. Pamiętaj: promień to połowa średnicy, a jego kwadrat to jedna czwarta kwadratu średnicy.

Ujemna odległość od osi. Okrąg o środku (4, −2)(4,\ -2) ma być styczny do osi OxOx. Wstawienie r=−2r = -2 nie ma sensu, bo promień jest dodatni. Odległość środka od osi OxOx to ∣−2∣=2\lvert -2 \rvert = 2, więc r=2r = 2 i r2=4r^2 = 4. Druga pułapka to pomylenie osi: styczność do OxOx zależy od współrzędnej bb, a nie od aa (gdyby użyć a=4a = 4, wyszłoby r2=16r^2 = 16).

Czytanie postaci ogólnej bez przekształcenia. Z równania x2+y2−8x+6y+9=0x^2 + y^2 - 8x + 6y + 9 = 0 uczeń czyta środek (−8, 6)(-8,\ 6) i r=9r = 9. Współczynniki przy xx i yy to −2a-2a i −2b-2b, więc a=4a = 4 i b=−3b = -3, a r2=16+9−9=16r^2 = 16 + 9 - 9 = 16. Wyraz c=9c = 9 nie jest promieniem ani jego kwadratem.

Brak sprawdzenia, czy to w ogóle okrąg. Po przejściu do postaci kanonicznej prawa strona może wyjść zerowa lub ujemna. Wtedy zbiór rozwiązań to pojedynczy punkt albo zbiór pusty. W zadaniu z parametrem warunek r2>0r^2 > 0 jest zwykle jedynym, który zawęża wynik.

Podstawienie punktu ze złym znakiem. Czy punkt (−1, −3)(-1,\ -3) leży na okręgu (x−1)2+(y+2)2=5(x - 1)^2 + (y + 2)^2 = 5? Poprawnie: (−1−1)2+(−3+2)2=4+1=5(-1 - 1)^2 + (-3 + 2)^2 = 4 + 1 = 5 – tak. Pomyłka polega na liczeniu (−1+1)(-1 + 1) albo (−3−2)(-3 - 2), czyli na dopisaniu znaku środka zamiast jego odjęcia.

09

Sprawdź się

Uzupełnij tabelę. Każde równanie ma postać kanoniczną.

Równanieaabbrr
(x−5)2+(y+6)2=49(x - 5)^2 + (y + 6)^2 = 495
(x+4)2+(y−2)2=9(x + 4)^2 + (y - 2)^2 = 923
x2+(y−5)2=25x^2 + (y - 5)^2 = 2505

Odcinek o końcach A=(1,4)A = (1, 4) i B=(7,−4)B = (7, -4) jest średnicą okręgu. Promień tego okręgu wynosi r=r = , a środek ma współrzędne S=(4, S = (4,\ )).

Okrąg o środku (6,−3)(6, -3) jest styczny do osi OxOx, gdy r=r = , a styczny do osi OyOy, gdy r=r = .

Punkt P=(4,k)P = (4, k), gdzie k>0k > 0, leży na okręgu (x−1)2+(y−3)2=25(x - 1)^2 + (y - 3)^2 = 25 dla k=k = .

Równanie x2+y2−8x+6y+9=0x^2 + y^2 - 8x + 6y + 9 = 0 opisuje okrąg o promieniu r=r = .

Okrąg (x−1)2+(y+3)2=4(x - 1)^2 + (y + 3)^2 = 4 ma z osią OxOx punktów wspólnych, a z osią OyOy – punkty.

10

Najczęściej zadawane pytania

Jak odczytać środek i promień z równania okręgu?

Doprowadź równanie do postaci (x−a)2+(y−b)2=r2(x - a)^2 + (y - b)^2 = r^2. Wtedy środek to (a,b)(a, b), a promień to pierwiastek z liczby po prawej stronie. Znaki współrzędnych środka są przeciwne do tych w nawiasach: dla (x+2)2+(y−5)2=9(x + 2)^2 + (y - 5)^2 = 9 środek to (−2,5)(-2, 5), a promień 33.

Dlaczego po prawej stronie jest r², a nie r?

Równanie powstaje z warunku ∣SP∣=r\lvert SP \rvert = r po podniesieniu obu stron do kwadratu, żeby pozbyć się pierwiastka we wzorze na długość odcinka. Dlatego po lewej stoi suma kwadratów różnic współrzędnych, a po prawej r2r^2. Dla promienia 252\sqrt{5} po prawej stronie będzie 2020.

Jak sprowadzić postać ogólną do kanonicznej?

Masz dwa sposoby. Pierwszy to porównanie z wzorem x2+y2−2ax−2by+c=0x^2 + y^2 - 2ax - 2by + c = 0: aa to połowa współczynnika przy xx ze zmienionym znakiem, bb – analogicznie przy yy, a r2=a2+b2−cr^2 = a^2 + b^2 - c. Drugi to dopełnianie do kwadratu osobno dla xx i dla yy. Dla x2+y2−6x+4y−3=0x^2 + y^2 - 6x + 4y - 3 = 0 oba prowadzą do (x−3)2+(y+2)2=16(x - 3)^2 + (y + 2)^2 = 16.

Kiedy równanie x² + y² + … = 0 nie opisuje okręgu?

Gdy po przekształceniu prawa strona jest równa 00 albo ujemna, czyli gdy a2+b2−c≤0a^2 + b^2 - c \leq 0. Dla r2=0r^2 = 0 zostaje jeden punkt (środek), a dla r2<0r^2 < 0 nie ma żadnego punktu, bo suma kwadratów nie może być ujemna. Na przykład x2+y2−6x+4y+20=0x^2 + y^2 - 6x + 4y + 20 = 0 daje r2=−7r^2 = -7.

Jak napisać równanie okręgu, gdy dana jest średnica?

Środek to środek odcinka ABAB ze wzoru na średnią współrzędnych. Kwadrat promienia to ∣AB∣24\frac{\lvert AB \rvert^2}{4}: licz długość odcinka bez pierwiastka, sumując kwadraty różnic współrzędnych, i dziel przez 44. Dla A=(1,1)A = (1, 1) i B=(3,−1)B = (3, -1) środek to (2,0)(2, 0), a r2=84=2r^2 = \frac{8}{4} = 2.

Jak sprawdzić, czy okrąg ma punkty wspólne z osiami układu?

Porównaj odległość środka od osi z promieniem. Dla środka (a,b)(a, b) odległość od osi OxOx to ∣b∣\lvert b \rvert, a od osi OyOy – ∣a∣\lvert a \rvert. Jeżeli jest mniejsza od rr, okrąg przecina oś w dwóch punktach; jeżeli równa rr – dotyka jej w jednym; jeżeli większa – nie ma punktów wspólnych. Dla (x−3)2+(y−4)2=4(x - 3)^2 + (y - 4)^2 = 4 mamy 3>23 > 2 i 4>24 > 2, więc okrąg nie dotyka żadnej osi.

Jak sprawdzić, czy punkt leży na okręgu?

Podstaw współrzędne punktu do lewej strony równania i porównaj z prawą stroną. Równość oznacza, że punkt jest na okręgu; wynik mniejszy – punkt leży wewnątrz, większy – na zewnątrz. Dla okręgu (x−1)2+(y+2)2=5(x-1)^2 + (y+2)^2 = 5 punkt (−1,−3)(-1, -3) daje 4+1=54 + 1 = 5, więc leży na okręgu.

Co zrobić, gdy okrąg ma przechodzić przez dwa punkty i mam jeszcze jedną informację o środku?

Zapisz środek jako (a,b)(a, b) i ułóż równanie ∣AS∣2=∣BS∣2\lvert AS \rvert^2 = \lvert BS \rvert^2 (oba punkty są w tej samej odległości od środka). Razem z drugą informacją, na przykład że środek leży na danej prostej, dostajesz układ równań liniowych. Dopiero potem liczysz promień jako odległość środka od jednego z punktów. Dwa okręgi względem siebie omawia hasło wzajemne położenie dwóch okręgów.

↗

Powiązane zagadnienia