Wszystkie zagadnienia: Funkcje i ciągi
średni matura podstawowa z matematykimatura rozszerzona z matematykiproporcjonalność odwrotnahiperbolawykres funkcji

Proporcjonalność odwrotna i hiperbola

01

Opis

Dwie wielkości są odwrotnie proporcjonalne, gdy ich iloczyn jest stały: ile razy wzrośnie jedna, tyle razy zmaleje druga. Jeśli 55 malarzy maluje szkołę w 1212 dni, to 1010 malarzy (dwa razy więcej) zrobi to w 66 dni (dwa razy krócej). Iloczyn się nie zmienia: 5⋅12=10⋅6=605 \cdot 12 = 10 \cdot 6 = 60.

Ten stały iloczyn oznaczamy literą aa i nazywamy współczynnikiem proporcjonalności. Z równości x⋅y=ax \cdot y = a dostajemy wzór funkcji y=axy = \frac{a}{x}, gdzie a≠0a \neq 0. Jej wykres to hiperbola – krzywa złożona z dwóch oddzielnych gałęzi.

Najważniejsze własności funkcji f(x)=axf(x) = \frac{a}{x}:

  • dziedziną jest R∖{0}\mathbb{R} \setminus \{0\} – przez zero nie dzielimy, więc f(0)f(0) nie istnieje;
  • zbiorem wartości też jest R∖{0}\mathbb{R} \setminus \{0\} – funkcja nie ma miejsc zerowych, a wykres nie przecina żadnej osi;
  • dla a>0a > 0 gałęzie leżą w I i III ćwiartce, a funkcja jest malejąca w każdym z przedziałów (−∞,0)(-\infty, 0) i (0,+∞)(0, +\infty) osobno;
  • dla a<0a < 0 gałęzie leżą w II i IV ćwiartce, a funkcja jest rosnąca w każdym z przedziałów (−∞,0)(-\infty, 0) i (0,+∞)(0, +\infty) osobno;
  • wykres zbliża się do osi układu, ale nigdy ich nie dotyka – proste x=0x = 0 i y=0y = 0 to jego asymptoty.

Słowo „osobno" w punktach o monotoniczności jest kluczowe. Funkcja f(x)=4xf(x) = \frac{4}{x} nie jest malejąca w całej dziedzinie: −1<1-1 < 1, a mimo to f(−1)=−4<f(1)=4f(-1) = -4 < f(1) = 4. Maleje na każdej gałęzi, ale przy przejściu przez zero „przeskakuje" z wartości ujemnych na dodatnie. Ogólnie o czytaniu przedziałów monotoniczności – w haśle monotoniczność funkcji.

Wzór hiperboli ma tylko jeden parametr, więc wystarczy jeden punkt wykresu, żeby go wyznaczyć: jeżeli punkt (x0,y0)(x_0, y_0) leży na wykresie, to a=x0⋅y0a = x_0 \cdot y_0.

Hiperbolę można przesunąć: wykres funkcji g(x)=ax−p+qg(x) = \frac{a}{x - p} + q powstaje z wykresu y=axy = \frac{a}{x} przez przesunięcie o pp w poziomie i o qq w pionie. Asymptoty przesuwają się razem z wykresem – stają się prostymi x=px = p i y=qy = q. Sama technika przesuwania wykresów ma własne hasło: przesunięcie wykresu funkcji.

02

Wzory

Proporcjonalność odwrotna
y=ax,a≠0y = \frac{a}{x}, \quad a \neq 0
aa – współczynnik proporcjonalności.
Stały iloczyn
x⋅y=ax \cdot y = a
Dla każdej pary odpowiadających sobie wartości. Tym sprawdzasz, czy dane z tabeli są odwrotnie proporcjonalne.
Współczynnik z punktu
a=x0⋅y0a = x_0 \cdot y_0
Gdy punkt (x0,y0)(x_0, y_0) należy do wykresu – iloczyn współrzędnych, nie iloraz.
Dziedzina i zbiór wartości
D=R∖{0},ZW=R∖{0}D = \mathbb{R} \setminus \{0\}, \quad ZW = \mathbb{R} \setminus \{0\}
Zero nie jest ani argumentem, ani wartością.
Asymptoty hiperboli y=axy = \frac{a}{x}
x=0,y=0x = 0, \quad y = 0
Osie układu współrzędnych.
Hiperbola przesunięta
g(x)=ax−p+qg(x) = \frac{a}{x - p} + q
Asymptoty x=px = p i y=qy = q, dziedzina R∖{p}\mathbb{R} \setminus \{p\}.
03

Wykres

Hiperbole f(x)=4xf(x) = \frac{4}{x} (dla a>0a > 0) i g(x)=−2xg(x) = -\frac{2}{x} (dla a<0a < 0); asymptotami obu są osie układu
xy-6-4-2246-6-4-22460 (1, 4) (2, 2) (4, 1) (−2, −2) (−1, 2) (2, −1)
f(x)=4xf(x) = \frac{4}{x}, gałęzie w I i III ćwiartceg(x)=−2xg(x) = -\frac{2}{x}, gałęzie w II i IV ćwiartce
04

Tabela

Wielkości odwrotnie proporcjonalne o współczynniku a=12a = 12, czyli y=12xy = \frac{12}{x}
xxyyx⋅yx \cdot yCo się stało
12\frac{1}{2}2412–
11212xx dwa razy większe, yy dwa razy mniejsze
2612xx dwa razy większe, yy dwa razy mniejsze
3412–
4312xx dwa razy większe niż dla x=2x = 2, yy dwa razy mniejsze
6212xx trzy razy większe niż dla x=2x = 2, yy trzy razy mniejsze
12112–
−3-3−4-412dla x<0x < 0 także y<0y < 0, bo a>0a > 0
05

Przykład

Przykład 1 – zadanie tekstowe. Pięciu malarzy pracujących w jednakowym tempie maluje szkołę w 1212 dni. Ile dni zajmie to czterem malarzom? Ilu malarzy potrzeba, żeby skończyć w 66 dni?

Im więcej malarzy, tym krócej trwa praca – liczba malarzy mm i liczba dni dd są odwrotnie proporcjonalne. Stały iloczyn to cała praca liczona w „dniówkach":

m⋅d=5⋅12=60m \cdot d = 5 \cdot 12 = 60

Dla m=4m = 4: d=604=15d = \frac{60}{4} = 15 dni. Dla d=6d = 6: m=606=10m = \frac{60}{6} = 10 malarzy. Kontrola zdrowego rozsądku: mniej malarzy – dłużej (15>1215 > 12), krócej – więcej malarzy (10>510 > 5).

Przykład 2 – współczynnik z punktu. Wykres funkcji f(x)=axf(x) = \frac{a}{x} przechodzi przez punkt P=(−3,4)P = (-3, 4). Wyznacz aa, oblicz f(6)f(6) i sprawdź, czy punkt Q=(2,−6)Q = (2, -6) należy do wykresu.

Podstawiamy współrzędne punktu do równości x⋅y=ax \cdot y = a:

a=(−3)⋅4=−12a = (-3) \cdot 4 = -12

Zatem f(x)=−12xf(x) = -\frac{12}{x} i f(6)=−126=−2f(6) = -\frac{12}{6} = -2. Dla QQ: f(2)=−122=−6f(2) = -\frac{12}{2} = -6, czyli dokładnie druga współrzędna QQ – punkt leży na wykresie. Ponieważ a<0a < 0, funkcja jest rosnąca w przedziale (−∞,0)(-\infty, 0) i rosnąca w przedziale (0,+∞)(0, +\infty).

Przykład 3 – tabela z lukami. Wielkości xx i yy są odwrotnie proporcjonalne. Dla x=2x = 2 mamy y=15y = 15. Uzupełnij: dla x=5x = 5 szukane jest yy, a dla y=4y = 4 szukane jest xx.

Najpierw stała z pełnej pary: a=2⋅15=30a = 2 \cdot 15 = 30. Potem każda luka to jedno dzielenie:

y=305=6,x=304=7,5y = \frac{30}{5} = 6, \qquad x = \frac{30}{4} = 7{,}5

Sprawdzenie: 5⋅6=305 \cdot 6 = 30 i 7,5⋅4=307{,}5 \cdot 4 = 30. Taki sam schemat wystarcza w zadaniach zamkniętych z tabelą wartości.

06

Porównanie

Proporcjonalność prostaProporcjonalność odwrotna
Nazwa po angielskudirect proportioninverse proportion
Wzóry=axy = axy=axy = \frac{a}{x}
Co jest stałeiloraz yx=a\frac{y}{x} = ailoczyn x⋅y=ax \cdot y = a
xx rośnie dwa razyyy rośnie dwa razyyy maleje dwa razy
Wykres i dziedzinaprosta przez (0,0)(0, 0), dziedzina R\mathbb{R}hiperbola, dziedzina R∖{0}\mathbb{R} \setminus \{0\}

Proporcjonalność prosta to szczególny przypadek funkcji liniowej – omawia ją hasło funkcja liniowa.

07

Typowe błędy

„Funkcja jest malejąca w dziedzinie". Dla f(x)=4xf(x) = \frac{4}{x} to fałsz: −1<1-1 < 1, ale f(−1)=−4<f(1)=4f(-1) = -4 < f(1) = 4. Ten sam błąd kryje się w zapisie „malejąca w (−∞,0)∪(0,+∞)(-\infty, 0) \cup (0, +\infty)". Poprawnie: funkcja jest malejąca w przedziale (−∞,0)(-\infty, 0) i malejąca w przedziale (0,+∞)(0, +\infty) – dwa przedziały, wymienione osobno, bez znaku sumy.

Proporcja prosta zamiast odwrotnej. Pięciu malarzy – 1212 dni, czterech malarzy – „12⋅45=9,6\frac{12 \cdot 4}{5} = 9{,}6 dnia". Wynik mówi, że mniej osób zrobi to szybciej, co jest absurdem. Przy proporcjonalności odwrotnej mnożysz pary: 5⋅12=4⋅d5 \cdot 12 = 4 \cdot d, więc d=15d = 15.

Iloraz zamiast iloczynu przy wyznaczaniu aa. Dla punktu (−3,4)(-3, 4) uczeń liczy a=4−3a = \frac{4}{-3}. To byłaby stała proporcjonalności prostej. Ze wzoru y=axy = \frac{a}{x} po pomnożeniu przez xx wychodzi a=x⋅y=−12a = x \cdot y = -12.

Zgubiony znak współczynnika. Punkt (−3,4)(-3, 4) leży w II ćwiartce, więc aa musi być ujemne. Kto zapisze a=12a = 12, dostaje wykres w I i III ćwiartce i każdą kolejną wartość z przeciwnym znakiem. Kontrola: gałęzie w II i IV ćwiartce oznaczają a<0a < 0.

Miejsce zerowe x=0x = 0. Funkcja y=axy = \frac{a}{x} nie ma miejsc zerowych: ułamek jest zerem tylko wtedy, gdy licznik jest zerem, a a≠0a \neq 0. Liczba 00 w ogóle nie należy do dziedziny, więc nie może być ani miejscem zerowym, ani argumentem, dla którego liczymy wartość.

Asymptota pionowa przesuniętej hiperboli ze złym znakiem. Dla g(x)=6x−2+1g(x) = \frac{6}{x - 2} + 1 asymptota pionowa to x=2x = 2, a nie x=−2x = -2 – to liczba, dla której mianownik jest zerem. Asymptota pozioma to y=1y = 1, liczba dodana na końcu wzoru.

08

Sprawdź się

Wielkości xx i yy są odwrotnie proporcjonalne, a ich iloczyn wynosi 1818. Uzupełnij tabelę.

xxyy
118
2
3
63
9

Wykres funkcji f(x)=axf(x) = \frac{a}{x} przechodzi przez punkt (−2,5)(-2, 5), więc a=a = .

Dla funkcji f(x)=−10xf(x) = -\frac{10}{x} wartość f(5)=f(5) = .

Trzy jednakowe pompy opróżniają basen w 88 godzin. Cztery takie pompy opróżnią go w godzin.

Wielkości xx i yy są odwrotnie proporcjonalne. Dla x=12x = 12 jest y=10y = 10, więc dla x=15x = 15 jest y=y = .

Funkcja f(x)=6xf(x) = \frac{6}{x} w przedziale (0,+∞)(0, +\infty) jest .

Funkcja f(x)=−3xf(x) = -\frac{3}{x} w przedziale (−∞,0)(-\infty, 0) jest .

Wykres funkcji g(x)=5x+3−2g(x) = \frac{5}{x + 3} - 2 ma asymptotę pionową x=x = i asymptotę poziomą y=y = .

09

Najczęściej zadawane pytania

Czy funkcja f(x)=axf(x) = \frac{a}{x} dla a>0a > 0 jest malejąca?

Jest malejąca w przedziale (−∞,0)(-\infty, 0) i osobno w przedziale (0,+∞)(0, +\infty), ale nie w całej dziedzinie. Wystarczy porównać f(−1)f(-1) i f(1)f(1) dla f(x)=4xf(x) = \frac{4}{x}: argument rośnie, a wartość też rośnie – z −4-4 do 44. Dlatego przedziały monotoniczności hiperboli zapisuje się osobno, nigdy jako sumę.

Jak rozpoznać, że wielkości są odwrotnie proporcjonalne?

Pomnóż każdą parę odpowiadających sobie wartości. Jeżeli iloczyn zawsze wychodzi ten sam, wielkości są odwrotnie proporcjonalne, a ten iloczyn to współczynnik aa. W zadaniach tekstowych podpowiedzią jest sytuacja „więcej jednego, mniej drugiego" przy stałej całości: liczba pracowników i czas pracy, prędkość i czas przejazdu na stałej trasie, długość i szerokość prostokąta o stałym polu.

Dlaczego wykres hiperboli nie przecina osi układu?

Przez zero nie można dzielić, więc x=0x = 0 nie należy do dziedziny – wykres nie ma punktu na osi OyOy. Ułamek ax\frac{a}{x} przy a≠0a \neq 0 nigdy nie jest zerem, więc wykres nie ma też punktu na osi OxOx. Funkcja nie ma miejsc zerowych.

Jak wyznaczyć współczynnik aa, gdy znam jeden punkt wykresu?

Pomnóż współrzędne tego punktu: a=x0⋅y0a = x_0 \cdot y_0. Dla punktu (−3,4)(-3, 4) wychodzi a=−12a = -12, czyli f(x)=−12xf(x) = -\frac{12}{x}. Znak współczynnika możesz od razu sprawdzić: punkt w II lub IV ćwiartce daje a<0a < 0, w I lub III – a>0a > 0.

Co to jest asymptota hiperboli?

To prosta, do której gałąź wykresu zbliża się coraz bardziej, ale jej nie dotyka. Dla y=axy = \frac{a}{x} są dwie: oś OyOy (prosta x=0x = 0) i oś OxOx (prosta y=0y = 0). Im bliżej zera jest xx, tym większa co do wartości bezwzględnej jest wartość funkcji; im dalej od zera jest xx, tym bliżej zera jest wartość.

Co się zmienia w funkcji g(x)=ax−p+qg(x) = \frac{a}{x - p} + q?

Kształt gałęzi i ich ułożenie względem asymptot (zależne od znaku aa) zostają, zmienia się tylko położenie. Asymptotami są proste x=px = p i y=qy = q, dziedziną jest R∖{p}\mathbb{R} \setminus \{p\}, a zbiorem wartości R∖{q}\mathbb{R} \setminus \{q\}. Na przykład dla g(x)=6x−2+1g(x) = \frac{6}{x - 2} + 1: asymptoty x=2x = 2 i y=1y = 1, a g(3)=7g(3) = 7, g(4)=4g(4) = 4, g(0)=−2g(0) = -2.

Czy wzór na funkcję f(x)=axf(x) = \frac{a}{x} jest na karcie wzorów?

Nie – karta „Wybrane wzory matematyczne" nie ma rozdziału o tej funkcji. Wystarczy zapamiętać, że iloczyn x⋅yx \cdot y jest stały – wzór y=axy = \frac{a}{x} i sposób wyznaczania aa wynikają z tego od razu.

↗

Powiązane zagadnienia