Proporcjonalność odwrotna i hiperbola
Opis
Dwie wielkości są odwrotnie proporcjonalne, gdy ich iloczyn jest stały: ile razy wzrośnie jedna, tyle razy zmaleje druga. Jeśli malarzy maluje szkołę w dni, to malarzy (dwa razy więcej) zrobi to w dni (dwa razy krócej). Iloczyn się nie zmienia: .
Ten stały iloczyn oznaczamy literą i nazywamy współczynnikiem proporcjonalności. Z równości dostajemy wzór funkcji , gdzie . Jej wykres to hiperbola – krzywa złożona z dwóch oddzielnych gałęzi.
Najważniejsze własności funkcji :
- dziedziną jest – przez zero nie dzielimy, więc nie istnieje;
- zbiorem wartości też jest – funkcja nie ma miejsc zerowych, a wykres nie przecina żadnej osi;
- dla gałęzie leżą w I i III ćwiartce, a funkcja jest malejąca w każdym z przedziałów i osobno;
- dla gałęzie leżą w II i IV ćwiartce, a funkcja jest rosnąca w każdym z przedziałów i osobno;
- wykres zbliża się do osi układu, ale nigdy ich nie dotyka – proste i to jego asymptoty.
Słowo „osobno" w punktach o monotoniczności jest kluczowe. Funkcja nie jest malejąca w całej dziedzinie: , a mimo to . Maleje na każdej gałęzi, ale przy przejściu przez zero „przeskakuje" z wartości ujemnych na dodatnie. Ogólnie o czytaniu przedziałów monotoniczności – w haśle monotoniczność funkcji.
Wzór hiperboli ma tylko jeden parametr, więc wystarczy jeden punkt wykresu, żeby go wyznaczyć: jeżeli punkt leży na wykresie, to .
Hiperbolę można przesunąć: wykres funkcji powstaje z wykresu przez przesunięcie o w poziomie i o w pionie. Asymptoty przesuwają się razem z wykresem – stają się prostymi i . Sama technika przesuwania wykresów ma własne hasło: przesunięcie wykresu funkcji.
Wzory
Wykres
Tabela
| Co się stało | |||
|---|---|---|---|
| 24 | 12 | – | |
| 1 | 12 | 12 | dwa razy większe, dwa razy mniejsze |
| 2 | 6 | 12 | dwa razy większe, dwa razy mniejsze |
| 3 | 4 | 12 | – |
| 4 | 3 | 12 | dwa razy większe niż dla , dwa razy mniejsze |
| 6 | 2 | 12 | trzy razy większe niż dla , trzy razy mniejsze |
| 12 | 1 | 12 | – |
| 12 | dla także , bo |
Przykład
Przykład 1 – zadanie tekstowe. Pięciu malarzy pracujących w jednakowym tempie maluje szkołę w dni. Ile dni zajmie to czterem malarzom? Ilu malarzy potrzeba, żeby skończyć w dni?
Im więcej malarzy, tym krócej trwa praca – liczba malarzy i liczba dni są odwrotnie proporcjonalne. Stały iloczyn to cała praca liczona w „dniówkach":
Dla : dni. Dla : malarzy. Kontrola zdrowego rozsądku: mniej malarzy – dłużej (), krócej – więcej malarzy ().
Przykład 2 – współczynnik z punktu. Wykres funkcji przechodzi przez punkt . Wyznacz , oblicz i sprawdź, czy punkt należy do wykresu.
Podstawiamy współrzędne punktu do równości :
Zatem i . Dla : , czyli dokładnie druga współrzędna – punkt leży na wykresie. Ponieważ , funkcja jest rosnąca w przedziale i rosnąca w przedziale .
Przykład 3 – tabela z lukami. Wielkości i są odwrotnie proporcjonalne. Dla mamy . Uzupełnij: dla szukane jest , a dla szukane jest .
Najpierw stała z pełnej pary: . Potem każda luka to jedno dzielenie:
Sprawdzenie: i . Taki sam schemat wystarcza w zadaniach zamkniętych z tabelą wartości.
Porównanie
| Proporcjonalność prosta | Proporcjonalność odwrotna | |
|---|---|---|
| Nazwa po angielsku | direct proportion | inverse proportion |
| Wzór | ||
| Co jest stałe | iloraz | iloczyn |
| rośnie dwa razy | rośnie dwa razy | maleje dwa razy |
| Wykres i dziedzina | prosta przez , dziedzina | hiperbola, dziedzina |
Proporcjonalność prosta to szczególny przypadek funkcji liniowej – omawia ją hasło funkcja liniowa.
Typowe błędy
„Funkcja jest malejąca w dziedzinie". Dla to fałsz: , ale . Ten sam błąd kryje się w zapisie „malejąca w ". Poprawnie: funkcja jest malejąca w przedziale i malejąca w przedziale – dwa przedziały, wymienione osobno, bez znaku sumy.
Proporcja prosta zamiast odwrotnej. Pięciu malarzy – dni, czterech malarzy – „ dnia". Wynik mówi, że mniej osób zrobi to szybciej, co jest absurdem. Przy proporcjonalności odwrotnej mnożysz pary: , więc .
Iloraz zamiast iloczynu przy wyznaczaniu . Dla punktu uczeń liczy . To byłaby stała proporcjonalności prostej. Ze wzoru po pomnożeniu przez wychodzi .
Zgubiony znak współczynnika. Punkt leży w II ćwiartce, więc musi być ujemne. Kto zapisze , dostaje wykres w I i III ćwiartce i każdą kolejną wartość z przeciwnym znakiem. Kontrola: gałęzie w II i IV ćwiartce oznaczają .
Miejsce zerowe . Funkcja nie ma miejsc zerowych: ułamek jest zerem tylko wtedy, gdy licznik jest zerem, a . Liczba w ogóle nie należy do dziedziny, więc nie może być ani miejscem zerowym, ani argumentem, dla którego liczymy wartość.
Asymptota pionowa przesuniętej hiperboli ze złym znakiem. Dla asymptota pionowa to , a nie – to liczba, dla której mianownik jest zerem. Asymptota pozioma to , liczba dodana na końcu wzoru.
Sprawdź się
Wielkości i są odwrotnie proporcjonalne, a ich iloczyn wynosi . Uzupełnij tabelę.
| 1 | 18 |
| 2 | |
| 3 | |
| 6 | 3 |
| 9 |
Wykres funkcji przechodzi przez punkt , więc .
Dla funkcji wartość .
Trzy jednakowe pompy opróżniają basen w godzin. Cztery takie pompy opróżnią go w godzin.
Wielkości i są odwrotnie proporcjonalne. Dla jest , więc dla jest .
Funkcja w przedziale jest .
Funkcja w przedziale jest .
Wykres funkcji ma asymptotę pionową i asymptotę poziomą .
Najczęściej zadawane pytania
Czy funkcja dla jest malejąca?
Jest malejąca w przedziale i osobno w przedziale , ale nie w całej dziedzinie. Wystarczy porównać i dla : argument rośnie, a wartość też rośnie – z do . Dlatego przedziały monotoniczności hiperboli zapisuje się osobno, nigdy jako sumę.
Jak rozpoznać, że wielkości są odwrotnie proporcjonalne?
Pomnóż każdą parę odpowiadających sobie wartości. Jeżeli iloczyn zawsze wychodzi ten sam, wielkości są odwrotnie proporcjonalne, a ten iloczyn to współczynnik . W zadaniach tekstowych podpowiedzią jest sytuacja „więcej jednego, mniej drugiego" przy stałej całości: liczba pracowników i czas pracy, prędkość i czas przejazdu na stałej trasie, długość i szerokość prostokąta o stałym polu.
Dlaczego wykres hiperboli nie przecina osi układu?
Przez zero nie można dzielić, więc nie należy do dziedziny – wykres nie ma punktu na osi . Ułamek przy nigdy nie jest zerem, więc wykres nie ma też punktu na osi . Funkcja nie ma miejsc zerowych.
Jak wyznaczyć współczynnik , gdy znam jeden punkt wykresu?
Pomnóż współrzędne tego punktu: . Dla punktu wychodzi , czyli . Znak współczynnika możesz od razu sprawdzić: punkt w II lub IV ćwiartce daje , w I lub III – .
Co to jest asymptota hiperboli?
To prosta, do której gałąź wykresu zbliża się coraz bardziej, ale jej nie dotyka. Dla są dwie: oś (prosta ) i oś (prosta ). Im bliżej zera jest , tym większa co do wartości bezwzględnej jest wartość funkcji; im dalej od zera jest , tym bliżej zera jest wartość.
Co się zmienia w funkcji ?
Kształt gałęzi i ich ułożenie względem asymptot (zależne od znaku ) zostają, zmienia się tylko położenie. Asymptotami są proste i , dziedziną jest , a zbiorem wartości . Na przykład dla : asymptoty i , a , , .
Czy wzór na funkcję jest na karcie wzorów?
Nie – karta „Wybrane wzory matematyczne" nie ma rozdziału o tej funkcji. Wystarczy zapamiętać, że iloczyn jest stały – wzór i sposób wyznaczania wynikają z tego od razu.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: