Wierzchołek paraboli i oś symetrii
Opis
Wierzchołek paraboli to punkt, w którym wykres funkcji kwadratowej zmienia kierunek: do tego miejsca parabola schodzi w dół, a od niego idzie w górę – albo odwrotnie. Oznaczamy go . Gdy ramiona paraboli są skierowane w górę (), wierzchołek jest jej najniższym punktem. Gdy w dół () – najwyższym.
Oś symetrii paraboli to pionowa prosta przechodząca przez wierzchołek, czyli prosta o równaniu . Parabola jest względem niej symetryczna: punkty leżące w tej samej odległości od osi, po jej lewej i prawej stronie, mają tę samą wartość funkcji. W zapisie: dla każdej liczby .
Wierzchołek to najważniejszy punkt paraboli, bo wynika z niego prawie wszystko, o co pytają zadania:
- pierwsza współrzędna wyznacza oś symetrii i dzieli dziedzinę na dwa przedziały monotoniczności – na jednym funkcja maleje, na drugim rośnie,
- druga współrzędna to wartość funkcji w wierzchołku, . Jest to najmniejsza wartość funkcji, gdy , albo największa, gdy , więc od niej zaczyna się zbiór wartości,
- gdy funkcja ma dwa miejsca zerowe, leżą one symetrycznie względem osi, więc jest ich średnią arytmetyczną: ,
- współrzędne wierzchołka liczysz z postaci ogólnej ze wzorów i , a z postaci kanonicznej odczytujesz je bez liczenia.
Same postacie wzoru i przechodzenie między nimi omawia hasło postacie funkcji kwadratowej, a ogólny obraz paraboli (ramiona, wyróżnik, liczba miejsc zerowych) – hasło funkcja kwadratowa. Tutaj zajmujemy się tym, jak znaleźć wierzchołek i co z niego wyczytać.
Wzory
Wykres
Tabela
| Współczynnik | – ramiona w górę | – ramiona w dół |
| Postać kanoniczna | ||
| Oś symetrii | ||
| Miejsca zerowe i ich średnia | i , średnia | i , średnia |
| Zbiór wartości | ||
| Funkcja maleje | ||
| Funkcja rośnie |
Przykład
Przykład 1 – wierzchołek z postaci ogólnej i wszystko, co z niego wynika. Funkcja jest określona wzorem . Wyznacz współrzędne wierzchołka paraboli, oś symetrii, zbiór wartości i przedziały monotoniczności.
Współczynniki: , , . Pierwsza współrzędna wierzchołka:
Drugą współrzędną najprościej policzyć jako wartość funkcji w punkcie :
Kontrola wzorem z karty: , więc . Wierzchołek to , a osią symetrii jest prosta .
Skoro , ramiona idą w górę i wierzchołek jest najniższym punktem paraboli. Stąd zbiór wartości to . Funkcja jest malejąca w przedziale i rosnąca w przedziale – końcem obu przedziałów jest , nie .
Przykład 2 – odczyt z postaci kanonicznej. Podaj wierzchołek, zbiór wartości i przedziały monotoniczności funkcji .
Postać kanoniczna to . Nawias zapisujemy jako , więc . Liczbę przepisujemy ze znakiem: . Wierzchołek to , oś symetrii .
Współczynnik , więc ramiona idą w dół, a wierzchołek jest punktem najwyższym. Zbiór wartości: . Funkcja jest rosnąca w przedziale i malejąca w przedziale .
Ten sam odczyt działa przy wzorach „niepełnych": ma wierzchołek , bo , a ma wierzchołek , bo .
Przykład 3 – wierzchołek z miejsc zerowych i symetria. Funkcja jest określona wzorem . Wyznacz wierzchołek paraboli i wskaż liczbę , dla której .
Z postaci iloczynowej odczytujemy miejsca zerowe i . Wierzchołek leży na osi symetrii, dokładnie w połowie między nimi:
Druga współrzędna to wartość funkcji w tym punkcie:
Wierzchołek to . Punkt leży o na lewo od osi , więc jego lustrzane odbicie leży o na prawo: . Sprawdzenie: oraz . Ogólnie: punkt symetryczny do względem osi to .
Porównanie
| Pierwsza współrzędna | Druga współrzędna | Oś symetrii | |
|---|---|---|---|
| Po angielsku | x-coordinate of the vertex | y-coordinate of the vertex | axis of symmetry |
| Wzór | |||
| Czym jest w odpowiedzi | liczbą (argumentem) | liczbą (wartością funkcji) | prostą – zapisujesz równanie |
| Do czego służy | końce przedziałów monotoniczności | koniec zbioru wartości, wartość najmniejsza lub największa | punkty symetryczne: |
| Na wykresie | położenie wierzchołka w poziomie | wysokość wierzchołka | pionowa linia przez wierzchołek |
Typowe błędy
Zgubiony minus we wzorze na . Dla zapis jest błędny – minus stoi przed całym ułamkiem, a ma jeszcze swój własny. Poprawnie . Wynik łatwo sprawdzić: gdy i mają różne znaki, wierzchołek leży na prawo od osi , więc .
Odwrócony znak przy odczycie z postaci kanonicznej. Wzór ma wierzchołek , a nie . W nawiasie stoi , więc znak, który widzisz przy liczbie, trzeba odwrócić. Liczbę przepisujesz bez zmiany znaku.
Oś symetrii zapisana jako albo przez . Oś symetrii paraboli, która jest wykresem funkcji kwadratowej, jest zawsze pionowa, więc jej równanie ma postać . Dla wierzchołka to , nie ani . Sama liczba „3" też nie jest odpowiedzią na pytanie o oś – oś to prosta.
Błąd w liczonym ze wzoru z deltą. Najczęściej gubi się minus przed ułamkiem albo w mianowniku pojawia się zamiast . Dla zapis daje wierzchołek nad osią , choć ramiona idą w górę, a parabola ma dwa miejsca zerowe – to się wyklucza. Bezpieczniej policzyć , a wzorem z deltą tylko sprawdzić wynik.
Zbiór wartości od zamiast od . Zbiór wartości to wartości funkcji, więc jego końcem jest druga współrzędna wierzchołka. Dla i poprawnie jest , a nie .
Przedziały monotoniczności od albo zamienione miejscami. Monotoniczność dotyczy argumentów, więc końcem przedziałów jest . Do tego kolejność zależy od znaku : dla funkcja najpierw maleje, potem rośnie, dla – odwrotnie. Dla w przedziale funkcja maleje, a nie rośnie.
Średnia miejsc zerowych, których nie ma. Wzór działa tylko wtedy, gdy funkcja ma miejsca zerowe (). Funkcja ma , więc wierzchołek trzeba policzyć z ; wychodzi .
Sprawdź się
Uzupełnij tabelę współrzędnych wierzchołka paraboli, która jest wykresem danej funkcji.
| Funkcja | ||
|---|---|---|
Osią symetrii wykresu funkcji jest prosta .
Zbiorem wartości funkcji jest przedział , gdzie .
Funkcja jest rosnąca w przedziale , gdzie .
Dla funkcji zachodzi , gdzie . Wtedy .
Najczęściej zadawane pytania
Jak obliczyć współrzędne wierzchołka paraboli?
Z postaci ogólnej : najpierw , potem albo . Dla wychodzi i , czyli . Gdy funkcja jest dana w postaci kanonicznej , wierzchołek odczytujesz bez liczenia, pamiętając o odwróceniu znaku liczby w nawiasie.
Czy drugą współrzędną wierzchołka liczyć z delty, czy jako f(p)?
Oba sposoby dają ten sam wynik, bo . Podstawienie do wzoru funkcji jest zwykle szybsze i mniej podatne na błąd znaku. Wzór z deltą przydaje się, gdy deltę i tak już policzyłeś, na przykład szukając miejsc zerowych – wtedy warto nim sprawdzić wynik.
Jak zapisać oś symetrii paraboli?
Oś symetrii paraboli, która jest wykresem funkcji kwadratowej, jest prostą pionową przechodzącą przez wierzchołek. Jej równanie to , gdzie jest pierwszą współrzędną wierzchołka. Dla wierzchołka oś symetrii to . Druga współrzędna wierzchołka w równaniu osi w ogóle nie występuje.
Jak wyznaczyć zbiór wartości funkcji kwadratowej?
Policz i sprawdź znak . Gdy , wierzchołek jest najniższym punktem paraboli i zbiór wartości to . Gdy , wierzchołek jest najwyższym punktem i zbiór wartości to . Nawias przy jest domknięty, bo funkcja przyjmuje wartość w punkcie . O zbiorze wartości dowolnej funkcji mówi hasło dziedzina i zbiór wartości.
Jak wyznaczyć przedziały monotoniczności funkcji kwadratowej?
Policz i sprawdź znak . Dla funkcja jest malejąca w przedziale i rosnąca w przedziale . Dla jest odwrotnie: rosnąca w , malejąca w . Ogólnie o monotoniczności funkcji mówi hasło monotoniczność funkcji.
Jak znaleźć wierzchołek, gdy znam miejsca zerowe?
Miejsca zerowe leżą symetrycznie względem osi paraboli, więc jest ich średnią arytmetyczną: . Dla miejsc zerowych i mamy . Drugą współrzędną liczysz jako – do tego potrzebny jest już cały wzór funkcji, w tym współczynnik .
Czy wzory na wierzchołek paraboli są na karcie wzorów?
Tak. W rozdziale 7 karty „Wybrane wzory matematyczne" są wzory i oraz postać kanoniczna . Na karcie nie ma równania osi symetrii, zbioru wartości ani przedziałów monotoniczności – trzeba je wyprowadzić z wierzchołka.
Czy wierzchołek zawsze daje największą albo najmniejszą wartość funkcji?
Na zbiorze wszystkich liczb rzeczywistych – tak: jest najmniejszą wartością funkcji dla i największą dla . W przedziale domkniętym, na przykład , bywa inaczej: jeśli wierzchołek leży poza tym przedziałem, wartości skrajne funkcja przyjmuje na jego końcach. Ten przypadek omawia hasło największa i najmniejsza wartość funkcji kwadratowej.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: