Wszystkie zagadnienia: Funkcje i ciągi
podstawowy matura podstawowa z matematykimatura rozszerzona z matematykiwierzchołek parabolioś symetriifunkcja kwadratowa

Wierzchołek paraboli i oś symetrii

01

Opis

Wierzchołek paraboli to punkt, w którym wykres funkcji kwadratowej zmienia kierunek: do tego miejsca parabola schodzi w dół, a od niego idzie w górę – albo odwrotnie. Oznaczamy go W=(p,q)W = (p, q). Gdy ramiona paraboli są skierowane w górę (a>0a > 0), wierzchołek jest jej najniższym punktem. Gdy w dół (a<0a < 0) – najwyższym.

Oś symetrii paraboli to pionowa prosta przechodząca przez wierzchołek, czyli prosta o równaniu x=px = p. Parabola jest względem niej symetryczna: punkty leżące w tej samej odległości od osi, po jej lewej i prawej stronie, mają tę samą wartość funkcji. W zapisie: f(p−d)=f(p+d)f(p - d) = f(p + d) dla każdej liczby dd.

Wierzchołek to najważniejszy punkt paraboli, bo wynika z niego prawie wszystko, o co pytają zadania:

  • pierwsza współrzędna pp wyznacza oś symetrii x=px = p i dzieli dziedzinę na dwa przedziały monotoniczności – na jednym funkcja maleje, na drugim rośnie,
  • druga współrzędna qq to wartość funkcji w wierzchołku, q=f(p)q = f(p). Jest to najmniejsza wartość funkcji, gdy a>0a > 0, albo największa, gdy a<0a < 0, więc od niej zaczyna się zbiór wartości,
  • gdy funkcja ma dwa miejsca zerowe, leżą one symetrycznie względem osi, więc pp jest ich średnią arytmetyczną: p=x1+x22p = \frac{x_1 + x_2}{2},
  • współrzędne wierzchołka liczysz z postaci ogólnej ze wzorów p=−b2ap = -\frac{b}{2a} i q=−Δ4aq = -\frac{\Delta}{4a}, a z postaci kanonicznej f(x)=a(x−p)2+qf(x) = a(x - p)^2 + q odczytujesz je bez liczenia.

Same postacie wzoru i przechodzenie między nimi omawia hasło postacie funkcji kwadratowej, a ogólny obraz paraboli (ramiona, wyróżnik, liczba miejsc zerowych) – hasło funkcja kwadratowa. Tutaj zajmujemy się tym, jak znaleźć wierzchołek i co z niego wyczytać.

02

Wzory

Wierzchołek paraboli karta CKE
W=(p, q)W = (p,\ q)
Wykresem funkcji kwadratowej f(x)=ax2+bx+cf(x) = ax^2 + bx + c jest parabola o wierzchołku w tym punkcie.
Pierwsza współrzędna karta CKE
p=−b2ap = -\frac{b}{2a}
Minus stoi przed całym ułamkiem – przy ujemnym bb i dodatnim aa wynik wychodzi dodatni.
Druga współrzędna karta CKE
q=−Δ4aq = -\frac{\Delta}{4a}
Gdzie Δ=b2−4ac\Delta = b^2 - 4ac. W mianowniku jest 4a4a, a nie 2a2a.
Druga współrzędna jako wartość funkcji
q=f(p)q = f(p)
Ten sam wynik co wzór z deltą – często szybciej podstawić pp do wzoru funkcji.
Odczyt z postaci kanonicznej karta CKE
f(x)=a(x−p)2+qf(x) = a(x - p)^{2} + q
Postać kanoniczna jest na karcie. Uwaga na znak: a(x+3)2a(x + 3)^2 oznacza p=−3p = -3.
Oś symetrii
x=px = p
Pionowa prosta przez wierzchołek. Tego wiersza nie ma na karcie.
Średnia miejsc zerowych
p=x1+x22p = \frac{x_1 + x_2}{2}
Tylko gdy Δ≥0\Delta \geq 0. Wynika ze wzoru Viète'a x1+x2=−bax_1 + x_2 = -\frac{b}{a}, który jest na karcie.
Zbiór wartości
a>0: [q,+∞)a<0: (−∞,q]a > 0:\ [q, +\infty) \qquad a < 0:\ (-\infty, q]
Nie ma na karcie – wynika z tego, że wierzchołek jest najniższym albo najwyższym punktem paraboli.
Monotoniczność, a>0a > 0
↘ (−∞,p]↗ [p,+∞)\searrow\ (-\infty, p] \qquad \nearrow\ [p, +\infty)
Strzałka w dół – funkcja maleje, w górę – rośnie. Na lewo od osi maleje, na prawo rośnie. Nie ma na karcie.
Monotoniczność, a<0a < 0
↗ (−∞,p]↘ [p,+∞)\nearrow\ (-\infty, p] \qquad \searrow\ [p, +\infty)
Na lewo od osi rośnie, na prawo maleje. Nie ma na karcie.
03

Wykres

Parabola ff (a>0a > 0, wierzchołek (3,−4)(3, -4) – punkt najniższy) i parabola gg (a<0a < 0, wierzchołek (−1,4)(-1, 4) – punkt najwyższy). Przerywane pionowe linie to osie symetrii x=3x = 3 i x=−1x = -1; miejsca zerowe każdej funkcji leżą symetrycznie po obu stronach jej osi
xy-4-2246-6-4-22460 W(3, −4) W(−1, 4) 5 1 −3
f(x)=x2−6x+5f(x) = x^2 - 6x + 5g(x)=−x2−2x+3g(x) = -x^2 - 2x + 3
04

Tabela

Co wynika z wierzchołka – dwie funkcje z wykresu powyżej
f(x)=x2−6x+5f(x) = x^2 - 6x + 5g(x)=−x2−2x+3g(x) = -x^2 - 2x + 3
Współczynnik aa11 – ramiona w górę−1-1 – ramiona w dół
p=−b2ap = -\frac{b}{2a}−−62=3-\frac{-6}{2} = 3−−2−2=−1-\frac{-2}{-2} = -1
q=f(p)q = f(p)f(3)=−4f(3) = -4g(−1)=4g(-1) = 4
Postać kanoniczna(x−3)2−4(x - 3)^2 - 4−(x+1)2+4-(x + 1)^2 + 4
Oś symetriix=3x = 3x=−1x = -1
Miejsca zerowe i ich średnia11 i 55, średnia 33−3-3 i 11, średnia −1-1
Zbiór wartości[−4,+∞)[-4, +\infty)(−∞,4](-\infty, 4]
Funkcja maleje(−∞,3](-\infty, 3][−1,+∞)[-1, +\infty)
Funkcja rośnie[3,+∞)[3, +\infty)(−∞,−1](-\infty, -1]
05

Przykład

Przykład 1 – wierzchołek z postaci ogólnej i wszystko, co z niego wynika. Funkcja jest określona wzorem f(x)=2x2−12x+7f(x) = 2x^2 - 12x + 7. Wyznacz współrzędne wierzchołka paraboli, oś symetrii, zbiór wartości i przedziały monotoniczności.

Współczynniki: a=2a = 2, b=−12b = -12, c=7c = 7. Pierwsza współrzędna wierzchołka:

p=−b2a=−−122⋅2=3p = -\frac{b}{2a} = -\frac{-12}{2 \cdot 2} = 3

Drugą współrzędną najprościej policzyć jako wartość funkcji w punkcie pp:

q=f(3)=2⋅9−12⋅3+7=18−36+7=−11q = f(3) = 2 \cdot 9 - 12 \cdot 3 + 7 = 18 - 36 + 7 = -11

Kontrola wzorem z karty: Δ=(−12)2−4⋅2⋅7=144−56=88\Delta = (-12)^2 - 4 \cdot 2 \cdot 7 = 144 - 56 = 88, więc q=−884⋅2=−11q = -\frac{88}{4 \cdot 2} = -11. Wierzchołek to W=(3,−11)W = (3, -11), a osią symetrii jest prosta x=3x = 3.

Skoro a=2>0a = 2 > 0, ramiona idą w górę i wierzchołek jest najniższym punktem paraboli. Stąd zbiór wartości to [−11,+∞)[-11, +\infty). Funkcja jest malejąca w przedziale (−∞,3](-\infty, 3] i rosnąca w przedziale [3,+∞)[3, +\infty) – końcem obu przedziałów jest pp, nie qq.

Przykład 2 – odczyt z postaci kanonicznej. Podaj wierzchołek, zbiór wartości i przedziały monotoniczności funkcji f(x)=−3(x+3)2+5f(x) = -3(x + 3)^2 + 5.

Postać kanoniczna to a(x−p)2+qa(x - p)^2 + q. Nawias (x+3)(x + 3) zapisujemy jako (x−(−3))(x - (-3)), więc p=−3p = -3. Liczbę qq przepisujemy ze znakiem: q=5q = 5. Wierzchołek to W=(−3,5)W = (-3, 5), oś symetrii x=−3x = -3.

Współczynnik a=−3<0a = -3 < 0, więc ramiona idą w dół, a wierzchołek jest punktem najwyższym. Zbiór wartości: (−∞,5](-\infty, 5]. Funkcja jest rosnąca w przedziale (−∞,−3](-\infty, -3] i malejąca w przedziale [−3,+∞)[-3, +\infty).

Ten sam odczyt działa przy wzorach „niepełnych": f(x)=4(x−1)2f(x) = 4(x - 1)^2 ma wierzchołek (1,0)(1, 0), bo q=0q = 0, a f(x)=2x2−7f(x) = 2x^2 - 7 ma wierzchołek (0,−7)(0, -7), bo p=0p = 0.

Przykład 3 – wierzchołek z miejsc zerowych i symetria. Funkcja jest określona wzorem f(x)=−12(x+1)(x−7)f(x) = -\frac{1}{2}(x + 1)(x - 7). Wyznacz wierzchołek paraboli i wskaż liczbę t≠0t \neq 0, dla której f(t)=f(0)f(t) = f(0).

Z postaci iloczynowej odczytujemy miejsca zerowe x1=−1x_1 = -1 i x2=7x_2 = 7. Wierzchołek leży na osi symetrii, dokładnie w połowie między nimi:

p=x1+x22=−1+72=3p = \frac{x_1 + x_2}{2} = \frac{-1 + 7}{2} = 3

Druga współrzędna to wartość funkcji w tym punkcie:

q=f(3)=−12⋅(3+1)⋅(3−7)=−12⋅4⋅(−4)=8q = f(3) = -\frac{1}{2} \cdot (3 + 1) \cdot (3 - 7) = -\frac{1}{2} \cdot 4 \cdot (-4) = 8

Wierzchołek to W=(3,8)W = (3, 8). Punkt 00 leży o 33 na lewo od osi x=3x = 3, więc jego lustrzane odbicie leży o 33 na prawo: t=6t = 6. Sprawdzenie: f(0)=−12⋅1⋅(−7)=72f(0) = -\frac{1}{2} \cdot 1 \cdot (-7) = \frac{7}{2} oraz f(6)=−12⋅7⋅(−1)=72f(6) = -\frac{1}{2} \cdot 7 \cdot (-1) = \frac{7}{2}. Ogólnie: punkt symetryczny do x0x_0 względem osi x=px = p to 2p−x02p - x_0.

06

Porównanie

Pierwsza współrzędna ppDruga współrzędna qqOś symetrii
Po angielskux-coordinate of the vertexy-coordinate of the vertexaxis of symmetry
Wzórp=−b2ap = -\frac{b}{2a}q=−Δ4a=f(p)q = -\frac{\Delta}{4a} = f(p)x=px = p
Czym jest w odpowiedziliczbą (argumentem)liczbą (wartością funkcji)prostą – zapisujesz równanie
Do czego służykońce przedziałów monotonicznościkoniec zbioru wartości, wartość najmniejsza lub największapunkty symetryczne: f(p−d)=f(p+d)f(p - d) = f(p + d)
Na wykresiepołożenie wierzchołka w poziomiewysokość wierzchołkapionowa linia przez wierzchołek
07

Typowe błędy

Zgubiony minus we wzorze na pp. Dla f(x)=2x2−12x+7f(x) = 2x^2 - 12x + 7 zapis p=−124=−3p = \frac{-12}{4} = -3 jest błędny – minus stoi przed całym ułamkiem, a b=−12b = -12 ma jeszcze swój własny. Poprawnie p=−−124=3p = -\frac{-12}{4} = 3. Wynik łatwo sprawdzić: gdy aa i bb mają różne znaki, wierzchołek leży na prawo od osi OyOy, więc p>0p > 0.

Odwrócony znak przy odczycie z postaci kanonicznej. Wzór f(x)=−3(x+3)2+5f(x) = -3(x + 3)^2 + 5 ma wierzchołek (−3,5)(-3, 5), a nie (3,5)(3, 5). W nawiasie stoi x−px - p, więc znak, który widzisz przy liczbie, trzeba odwrócić. Liczbę qq przepisujesz bez zmiany znaku.

Oś symetrii zapisana jako y=…y = \ldots albo przez qq. Oś symetrii paraboli, która jest wykresem funkcji kwadratowej, jest zawsze pionowa, więc jej równanie ma postać x=px = p. Dla wierzchołka (3,6)(3, 6) to x=3x = 3, nie y=6y = 6 ani y=3y = 3. Sama liczba „3" też nie jest odpowiedzią na pytanie o oś – oś to prosta.

Błąd w qq liczonym ze wzoru z deltą. Najczęściej gubi się minus przed ułamkiem albo w mianowniku pojawia się 2a2a zamiast 4a4a. Dla f(x)=2x2−12x+7f(x) = 2x^2 - 12x + 7 zapis q=888=11q = \frac{88}{8} = 11 daje wierzchołek nad osią OxOx, choć ramiona idą w górę, a parabola ma dwa miejsca zerowe – to się wyklucza. Bezpieczniej policzyć q=f(p)q = f(p), a wzorem z deltą tylko sprawdzić wynik.

Zbiór wartości od pp zamiast od qq. Zbiór wartości to wartości funkcji, więc jego końcem jest druga współrzędna wierzchołka. Dla W=(3,−11)W = (3, -11) i a>0a > 0 poprawnie jest [−11,+∞)[-11, +\infty), a nie [3,+∞)[3, +\infty).

Przedziały monotoniczności od qq albo zamienione miejscami. Monotoniczność dotyczy argumentów, więc końcem przedziałów jest pp. Do tego kolejność zależy od znaku aa: dla a>0a > 0 funkcja najpierw maleje, potem rośnie, dla a<0a < 0 – odwrotnie. Dla f(x)=−3(x+3)2+5f(x) = -3(x + 3)^2 + 5 w przedziale [−3,+∞)[-3, +\infty) funkcja maleje, a nie rośnie.

Średnia miejsc zerowych, których nie ma. Wzór p=x1+x22p = \frac{x_1 + x_2}{2} działa tylko wtedy, gdy funkcja ma miejsca zerowe (Δ≥0\Delta \geq 0). Funkcja f(x)=2x2−8x+10f(x) = 2x^2 - 8x + 10 ma Δ=−16\Delta = -16, więc wierzchołek trzeba policzyć z p=−b2a=2p = -\frac{b}{2a} = 2; wychodzi W=(2,2)W = (2, 2).

08

Sprawdź się

Uzupełnij tabelę współrzędnych wierzchołka W=(p,q)W = (p, q) paraboli, która jest wykresem danej funkcji.

Funkcjappqq
f(x)=x2−8x+12f(x) = x^2 - 8x + 12
g(x)=−2x2−4x+6g(x) = -2x^2 - 4x + 6
h(x)=3(x+5)2−1h(x) = 3(x + 5)^2 - 1
k(x)=−(x−2)(x−6)k(x) = -(x - 2)(x - 6)

Osią symetrii wykresu funkcji f(x)=x2−8x+12f(x) = x^2 - 8x + 12 jest prosta x=x = .

Zbiorem wartości funkcji g(x)=−2x2−4x+6g(x) = -2x^2 - 4x + 6 jest przedział (−∞,m](-\infty, m], gdzie m=m = .

Funkcja g(x)=−2x2−4x+6g(x) = -2x^2 - 4x + 6 jest rosnąca w przedziale (−∞,s](-\infty, s], gdzie s=s = .

Dla funkcji f(x)=x2−8x+12f(x) = x^2 - 8x + 12 zachodzi f(1)=f(t)f(1) = f(t), gdzie t≠1t \neq 1. Wtedy t=t = .

09

Najczęściej zadawane pytania

Jak obliczyć współrzędne wierzchołka paraboli?

Z postaci ogólnej f(x)=ax2+bx+cf(x) = ax^2 + bx + c: najpierw p=−b2ap = -\frac{b}{2a}, potem q=f(p)q = f(p) albo q=−Δ4aq = -\frac{\Delta}{4a}. Dla f(x)=2x2−12x+7f(x) = 2x^2 - 12x + 7 wychodzi p=3p = 3 i q=−11q = -11, czyli W=(3,−11)W = (3, -11). Gdy funkcja jest dana w postaci kanonicznej a(x−p)2+qa(x - p)^2 + q, wierzchołek odczytujesz bez liczenia, pamiętając o odwróceniu znaku liczby w nawiasie.

Czy drugą współrzędną wierzchołka liczyć z delty, czy jako f(p)?

Oba sposoby dają ten sam wynik, bo f(p)=−Δ4af(p) = -\frac{\Delta}{4a}. Podstawienie pp do wzoru funkcji jest zwykle szybsze i mniej podatne na błąd znaku. Wzór z deltą przydaje się, gdy deltę i tak już policzyłeś, na przykład szukając miejsc zerowych – wtedy warto nim sprawdzić wynik.

Jak zapisać oś symetrii paraboli?

Oś symetrii paraboli, która jest wykresem funkcji kwadratowej, jest prostą pionową przechodzącą przez wierzchołek. Jej równanie to x=px = p, gdzie pp jest pierwszą współrzędną wierzchołka. Dla wierzchołka (−1,4)(-1, 4) oś symetrii to x=−1x = -1. Druga współrzędna wierzchołka w równaniu osi w ogóle nie występuje.

Jak wyznaczyć zbiór wartości funkcji kwadratowej?

Policz qq i sprawdź znak aa. Gdy a>0a > 0, wierzchołek jest najniższym punktem paraboli i zbiór wartości to [q,+∞)[q, +\infty). Gdy a<0a < 0, wierzchołek jest najwyższym punktem i zbiór wartości to (−∞,q](-\infty, q]. Nawias przy qq jest domknięty, bo funkcja przyjmuje wartość qq w punkcie pp. O zbiorze wartości dowolnej funkcji mówi hasło dziedzina i zbiór wartości.

Jak wyznaczyć przedziały monotoniczności funkcji kwadratowej?

Policz pp i sprawdź znak aa. Dla a>0a > 0 funkcja jest malejąca w przedziale (−∞,p](-\infty, p] i rosnąca w przedziale [p,+∞)[p, +\infty). Dla a<0a < 0 jest odwrotnie: rosnąca w (−∞,p](-\infty, p], malejąca w [p,+∞)[p, +\infty). Ogólnie o monotoniczności funkcji mówi hasło monotoniczność funkcji.

Jak znaleźć wierzchołek, gdy znam miejsca zerowe?

Miejsca zerowe leżą symetrycznie względem osi paraboli, więc pp jest ich średnią arytmetyczną: p=x1+x22p = \frac{x_1 + x_2}{2}. Dla miejsc zerowych −1-1 i 77 mamy p=3p = 3. Drugą współrzędną liczysz jako q=f(p)q = f(p) – do tego potrzebny jest już cały wzór funkcji, w tym współczynnik aa.

Czy wzory na wierzchołek paraboli są na karcie wzorów?

Tak. W rozdziale 7 karty „Wybrane wzory matematyczne" są wzory p=−b2ap = -\frac{b}{2a} i q=−Δ4aq = -\frac{\Delta}{4a} oraz postać kanoniczna f(x)=a(x−p)2+qf(x) = a(x - p)^2 + q. Na karcie nie ma równania osi symetrii, zbioru wartości ani przedziałów monotoniczności – trzeba je wyprowadzić z wierzchołka.

Czy wierzchołek zawsze daje największą albo najmniejszą wartość funkcji?

Na zbiorze wszystkich liczb rzeczywistych – tak: qq jest najmniejszą wartością funkcji dla a>0a > 0 i największą dla a<0a < 0. W przedziale domkniętym, na przykład [0,2][0, 2], bywa inaczej: jeśli wierzchołek leży poza tym przedziałem, wartości skrajne funkcja przyjmuje na jego końcach. Ten przypadek omawia hasło największa i najmniejsza wartość funkcji kwadratowej.

↗

Powiązane zagadnienia