Wszystkie zagadnienia: Rachunek różniczkowy
średni matura rozszerzona z matematykiekstremum lokalneminimum i maksimumpochodna

Ekstrema lokalne funkcji

01

Opis

Ekstremum lokalne to „szczyt" albo „dolina" na wykresie funkcji. Funkcja ff ma w punkcie x0x_0 maksimum lokalne, gdy w pewnym otoczeniu tego punktu (czyli na jakimś małym przedziale wokół x0x_0) żadna wartość nie jest większa od f(x0)f(x_0). Minimum lokalne definiujemy odwrotnie – żadna wartość w otoczeniu nie jest mniejsza od f(x0)f(x_0). Słowo „lokalne" ma znaczenie: wartość f(x0)f(x_0) musi być największa lub najmniejsza tylko w pobliżu, a nie na całej dziedzinie. Dlatego funkcja może mieć maksimum lokalne mniejsze od jej minimum lokalnego.

Pochodna pozwala te punkty znaleźć bez rysowania wykresu. Trzeba pamiętać o dwóch krokach, bo każdy z nich osobno nie wystarcza:

  • warunek konieczny – jeżeli funkcja ma w x0x_0 ekstremum i ma tam pochodną, to f′(x0)=0f'(x_0) = 0; to daje tylko listę kandydatów,
  • warunek wystarczający – ekstremum jest w x0x_0 wtedy, gdy pochodna się zeruje i zmienia tam znak: z plusa na minus (maksimum) albo z minusa na plus (minimum),
  • jeżeli pochodna zeruje się, ale znaku nie zmienia, ekstremum nie ma – tak jest dla f(x)=x3f(x) = x^3 w punkcie 00,
  • ekstremum szukamy tylko w dziedzinie funkcji; punkt, w którym ff nie jest określona, nie może być ekstremum.

Zmianę znaku pochodnej sprawdzamy w tabeli, tej samej, której używa się do przedziałów monotoniczności – jej budowę omawia hasło monotoniczność funkcji a pochodna. Same pochodne liczysz regułami z haseł pochodna funkcji potęgowej i pochodna sumy, iloczynu i ilorazu. Największą i najmniejszą wartość w przedziale domkniętym, gdzie liczą się też końce przedziału, omawia osobne hasło największa i najmniejsza wartość funkcji w przedziale.

02

Wzory

Warunek konieczny
f′(x0)=0f'(x_0) = 0
Gdy ff ma ekstremum w x0x_0 i istnieje f′(x0)f'(x_0). Sam nie wystarcza – to tylko lista kandydatów.
Maksimum lokalne
f′(x)>0 dla x<x0,f′(x)<0 dla x>x0f'(x) > 0 \text{ dla } x < x_0, \quad f'(x) < 0 \text{ dla } x > x_0
Blisko x0x_0 i przy f′(x0)=0f'(x_0) = 0: pochodna zmienia znak z plusa na minus.
Minimum lokalne
f′(x)<0 dla x<x0,f′(x)>0 dla x>x0f'(x) < 0 \text{ dla } x < x_0, \quad f'(x) > 0 \text{ dla } x > x_0
Blisko x0x_0 i przy f′(x0)=0f'(x_0) = 0: pochodna zmienia znak z minusa na plus.
Brak ekstremum
f′(x0)=0 i f′ nie zmienia znakuf'(x_0) = 0 \text{ i } f' \text{ nie zmienia znaku}
Przykład: f(x)=x3f(x) = x^3 w x0=0x_0 = 0.
03

Tabela

Przebieg funkcji f(x)=x3−3xf(x) = x^3 - 3x, której pochodna to f′(x)=3(x−1)(x+1)f'(x) = 3(x-1)(x+1)
xx(−∞,−1)(-\infty, -1)−1-1(−1,1)(-1, 1)11(1,∞)(1, \infty)
f′(x)f'(x)++00−-00++
f(x)f(x)rośniemaksimum, f(−1)=2f(-1) = 2malejeminimum, f(1)=−2f(1) = -2rośnie
04

Wykres

Wykres funkcji f(x)=x3−3xf(x) = x^3 - 3x z maksimum i minimum lokalnym
xy-3-2-1123-4-3-2-112340 maks. lokalne (−1, 2) min. lokalne (1, −2)
f(x)=x3−3xf(x) = x^3 - 3x
05

Wykres 2

Wykres funkcji f(x)=3x4−4x3−7f(x) = 3x^4 - 4x^3 - 7 – styczna pozioma jest w dwóch punktach, ekstremum tylko w jednym
xy-1-0.50.511.52-10-8-6-4-22468100 min. lokalne (1, −8) f'(0) = 0, ale bez ekstremum
f(x)=3x4−4x3−7f(x) = 3x^4 - 4x^3 - 7
06

Przykład

Przykład 1 – wielomian z dwoma ekstremami. Wyznacz ekstrema lokalne funkcji f(x)=2x3−9x2+12x−1f(x) = 2x^3 - 9x^2 + 12x - 1.

Dziedziną jest zbiór liczb rzeczywistych. Liczymy pochodną i szukamy jej miejsc zerowych:

f′(x)=6x2−18x+12=6(x−1)(x−2),f′(x)=0  ⟺  x=1 lub x=2f'(x) = 6x^2 - 18x + 12 = 6(x - 1)(x - 2), \qquad f'(x) = 0 \iff x = 1 \ \text{lub} \ x = 2

Pochodna jest funkcją kwadratową o dodatnim współczynniku przy x2x^2, więc ma wartości dodatnie na zewnątrz miejsc zerowych i ujemne między nimi. Znak zmienia się w obu punktach: w x=1x = 1 z plusa na minus, w x=2x = 2 z minusa na plus. Stąd maksimum lokalne f(1)=2−9+12−1=4f(1) = 2 - 9 + 12 - 1 = 4 i minimum lokalne f(2)=16−36+24−1=3f(2) = 16 - 36 + 24 - 1 = 3. Maksimum (4) jest większe od minimum (3), ale leży na lewo od niego – to zwykła cecha wielomianu trzeciego stopnia z dwoma ekstremami.

Przykład 2 – kandydat, który nie jest ekstremum. Ile ekstremów lokalnych ma funkcja f(x)=3x4−4x3−7f(x) = 3x^4 - 4x^3 - 7?

f′(x)=12x3−12x2=12x2(x−1)f'(x) = 12x^3 - 12x^2 = 12x^2(x - 1)

Pochodna zeruje się w x=0x = 0 i w x=1x = 1. Czynnik 1212 jest dodatni, czynnik x2x^2 jest nieujemny i nie zmienia znaku, więc o znaku pochodnej decyduje x−1x - 1. Dla x<0x < 0 pochodna jest ujemna (np. f′(−1)=−24f'(-1) = -24), dla 0<x<10 < x < 1 też ujemna (np. f′(0,5)=−1,5f'(0{,}5) = -1{,}5), dla x>1x > 1 dodatnia (np. f′(2)=48f'(2) = 48). W x=0x = 0 znak się nie zmienia, więc tam ekstremum nie ma. W x=1x = 1 zmienia się z minusa na plus – jest minimum lokalne f(1)=3−4−7=−8f(1) = 3 - 4 - 7 = -8. Odpowiedź: jedno ekstremum lokalne.

Przykład 3 – funkcja wymierna. Wyznacz ekstrema funkcji f(x)=x+4xf(x) = x + \frac{4}{x} dla x≠0x \neq 0.

f′(x)=1−4x2=x2−4x2=(x−2)(x+2)x2f'(x) = 1 - \frac{4}{x^2} = \frac{x^2 - 4}{x^2} = \frac{(x - 2)(x + 2)}{x^2}

Mianownik x2x^2 jest w dziedzinie zawsze dodatni, więc znak pochodnej wyznacza licznik. Zera: x=−2x = -2 i x=2x = 2 (oba należą do dziedziny). Licznik jest dodatni dla x<−2x < -2, ujemny dla −2<x<2-2 < x < 2, dodatni dla x>2x > 2. W x=−2x = -2 jest więc maksimum lokalne f(−2)=−4f(-2) = -4, a w x=2x = 2 minimum lokalne f(2)=4f(2) = 4. Tu widać, dlaczego słowo „lokalne" jest ważne: maksimum (−4-4) jest mniejsze od minimum (44), bo punkt x=0x = 0 wyłącza z dziedziny środek wykresu. Punkt x=0x = 0 nie jest ekstremum – nie należy do dziedziny.

07

Porównanie

PojęciePo angielskuCo oznaczaGdzie szukać
Ekstremum lokalnelocal extremumnajlepsza wartość tylko w otoczeniu punktuf′(x0)=0f'(x_0) = 0 i zmiana znaku
Wartość największa/najmniejszaglobal maximum / minimumnajlepsza wartość w całym przedzialeekstrema oraz końce przedziału
Punkt krytycznycritical pointkandydat: f′(x0)=0f'(x_0) = 0miejsca zerowe pochodnej
Punkt przegięciainflection pointzmiana wypukłości, nie rodzaj ekstremumpoza wymaganiami tego hasła

Wartość największą i najmniejszą w przedziale omawia hasło największa i najmniejsza wartość funkcji w przedziale; tu tabela służy tylko do odróżnienia pojęć.

08

Typowe błędy

„Pochodna równa zero, więc jest ekstremum." Dla f(x)=x3f(x) = x^3 mamy f′(0)=0f'(0) = 0, a funkcja rośnie na całej prostej, więc ekstremum nie ma. Tak samo w x=0x = 0 dla 3x4−4x3−73x^4 - 4x^3 - 7. Po znalezieniu miejsc zerowych pochodnej zawsze sprawdź, czy pochodna zmienia tam znak.

Mylenie „maksimum" z „największą wartością". Funkcja x+4xx + \frac{4}{x} ma maksimum lokalne −4-4, ale przyjmuje wartości dowolnie duże, więc największej wartości nie ma. Odpowiadając na pytanie o ekstrema, podaj punkt i rodzaj ekstremum; pytanie o największą wartość to inne zadanie.

Podanie tylko argumentu albo tylko wartości. Pytanie „dla jakiego xx" wymaga argumentu x0x_0, pytanie „jaką wartość ma maksimum" – liczby f(x0)f(x_0). Przy f(x)=2x3−9x2+12x−1f(x) = 2x^3 - 9x^2 + 12x - 1 maksimum jest dla x=1x = 1, a jego wartość wynosi 44. Przeczytaj pytanie jeszcze raz przed zapisaniem odpowiedzi.

Zła zmiana znaku: minimum zamiast maksimum. Jeżeli pochodna zmienia znak z plusa na minus, funkcja najpierw rośnie, potem maleje – to maksimum, nie minimum. Jeśli masz wątpliwość, policz wartość funkcji tuż obok punktu i porównaj ją z wartością w punkcie.

Pominięty punkt spoza dziedziny. W funkcji wymiernej miejsca, w których mianownik się zeruje, wyłączasz z dziedziny na początku. Tabela znaku pochodnej musi je uwzględniać jako punkty podziału osi, nawet jeśli pochodna się tam nie zeruje, bo znak może się w nich zmienić bez ekstremum.

Rozwiązanie równania f′(x)=0f'(x) = 0 bez rozłożenia na czynniki. Przy pochodnej 12x3−12x212x^3 - 12x^2 dzielenie obu stron przez x2x^2 gubi rozwiązanie x=0x = 0. Wyciągnij wspólny czynnik przed nawias: 12x2(x−1)=012x^2(x - 1) = 0, a wtedy widać oba miejsca zerowe i ich krotność.

09

Sprawdź się

Dla funkcji f(x)=x3−12xf(x) = x^3 - 12x pochodna to f′(x)=3x2−12=3(x−2)(x+2)f'(x) = 3x^2 - 12 = 3(x-2)(x+2). Uzupełnij tabelę.

x0x_0f(x0)f(x_0)rodzaj ekstremum
−2-2
22

Pochodna funkcji f(x)=x3−12xf(x) = x^3 - 12x zeruje się dla x=−2x = -2 oraz dla x=x = .

Funkcja g(x)=x3g(x) = x^3 ma g′(0)=g'(0) = , ale w punkcie 00 ekstremum .

Funkcja h(x)=x2−6x+5h(x) = x^2 - 6x + 5 ma ekstremum dla x=x = , a jest to .

Funkcja f(x)=2x3−9x2+12x−1f(x) = 2x^3 - 9x^2 + 12x - 1 ma maksimum lokalne o wartości .

Funkcja f(x)=3x4−4x3−7f(x) = 3x^4 - 4x^3 - 7 ma dokładnie ekstremum lokalne.

Funkcja f(x)=x+4xf(x) = x + \frac{4}{x} ma minimum lokalne o wartości .

10

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się warunek konieczny od wystarczającego?

Warunek konieczny mówi, że w ekstremum (tam, gdzie pochodna istnieje) musi być f′(x0)=0f'(x_0) = 0 – to sposób na znalezienie kandydatów. Warunek wystarczający dodaje, że pochodna musi w tym punkcie zmienić znak. Dopiero oba razem dowodzą, że jest ekstremum. Przykład f(x)=x3f(x) = x^3 pokazuje, że sam pierwszy warunek nie wystarcza.

Jak sprawdzić, czy w punkcie jest maksimum, czy minimum?

Zbadaj znak pochodnej po obu stronach punktu. Zmiana z plusa na minus oznacza maksimum, z minusa na plus – minimum. Znak sprawdza się, podstawiając do pochodnej dowolną liczbę z danego przedziału albo analizując rozłożoną na czynniki postać pochodnej.

Czy ekstremum może być w punkcie, w którym pochodna nie istnieje?

Tak, bywa. Funkcja f(x)=∣x∣f(x) = \lvert x \rvert ma minimum w x=0x = 0, choć pochodnej tam nie ma. W typowych zadaniach z wielomianami i funkcjami wymiernymi pochodna istnieje wszędzie w dziedzinie, więc kandydatów szukasz tylko wśród miejsc zerowych pochodnej.

Czy funkcja może mieć kilka maksimów lokalnych?

Tak. Wielomian wyższego stopnia może mieć wiele maksimów i minimów, które na wykresie następują naprzemiennie. Maksimum lokalne nie musi być największą wartością funkcji, a minimum lokalne – najmniejszą.

Jak wyznaczyć wartość parametru, dla którego funkcja ma ekstremum?

Funkcja f(x)=x3−3x2+mxf(x) = x^3 - 3x^2 + mx ma pochodną f′(x)=3x2−6x+mf'(x) = 3x^2 - 6x + m. Ekstrema są wtedy, gdy ta pochodna zmienia znak, czyli gdy ma dwa różne miejsca zerowe: Δ=36−12m>0\Delta = 36 - 12m > 0, więc m<3m < 3. Dla m=3m = 3 pochodna 3(x−1)23(x-1)^2 nie zmienia znaku, więc ekstremum brak.

Czy wielomian trzeciego stopnia musi mieć ekstrema?

Nie. Funkcja f(x)=x3f(x) = x^3 albo f(x)=13x3+2xf(x) = \frac{1}{3}x^3 + 2x nie ma żadnego. Wielomian stopnia trzeciego ma albo dwa ekstrema (dwa różne miejsca zerowe pochodnej), albo ich nie ma wcale – jedno ekstremum mieć nie może.

Czy ekstremum lokalne jest tym samym co wartość najmniejsza?

Nie. Ekstremum lokalne dotyczy otoczenia punktu, a wartość najmniejsza – całej dziedziny albo wybranego przedziału. Funkcja x+4xx + \frac{4}{x} ma minimum lokalne równe 44, a przyjmuje także wartości mniejsze (np. −5-5 dla x=−1x = -1). W przedziale domkniętym trzeba porównać ekstrema z wartościami na końcach.

↗

Powiązane zagadnienia