Ekstrema lokalne funkcji
Opis
Ekstremum lokalne to „szczyt" albo „dolina" na wykresie funkcji. Funkcja ma w punkcie maksimum lokalne, gdy w pewnym otoczeniu tego punktu (czyli na jakimś małym przedziale wokół ) żadna wartość nie jest większa od . Minimum lokalne definiujemy odwrotnie – żadna wartość w otoczeniu nie jest mniejsza od . Słowo „lokalne" ma znaczenie: wartość musi być największa lub najmniejsza tylko w pobliżu, a nie na całej dziedzinie. Dlatego funkcja może mieć maksimum lokalne mniejsze od jej minimum lokalnego.
Pochodna pozwala te punkty znaleźć bez rysowania wykresu. Trzeba pamiętać o dwóch krokach, bo każdy z nich osobno nie wystarcza:
- warunek konieczny – jeżeli funkcja ma w ekstremum i ma tam pochodną, to ; to daje tylko listę kandydatów,
- warunek wystarczający – ekstremum jest w wtedy, gdy pochodna się zeruje i zmienia tam znak: z plusa na minus (maksimum) albo z minusa na plus (minimum),
- jeżeli pochodna zeruje się, ale znaku nie zmienia, ekstremum nie ma – tak jest dla w punkcie ,
- ekstremum szukamy tylko w dziedzinie funkcji; punkt, w którym nie jest określona, nie może być ekstremum.
Zmianę znaku pochodnej sprawdzamy w tabeli, tej samej, której używa się do przedziałów monotoniczności – jej budowę omawia hasło monotoniczność funkcji a pochodna. Same pochodne liczysz regułami z haseł pochodna funkcji potęgowej i pochodna sumy, iloczynu i ilorazu. Największą i najmniejszą wartość w przedziale domkniętym, gdzie liczą się też końce przedziału, omawia osobne hasło największa i najmniejsza wartość funkcji w przedziale.
Wzory
Tabela
| rośnie | maksimum, | maleje | minimum, | rośnie |
Wykres
Wykres 2
Przykład
Przykład 1 – wielomian z dwoma ekstremami. Wyznacz ekstrema lokalne funkcji .
Dziedziną jest zbiór liczb rzeczywistych. Liczymy pochodną i szukamy jej miejsc zerowych:
Pochodna jest funkcją kwadratową o dodatnim współczynniku przy , więc ma wartości dodatnie na zewnątrz miejsc zerowych i ujemne między nimi. Znak zmienia się w obu punktach: w z plusa na minus, w z minusa na plus. Stąd maksimum lokalne i minimum lokalne . Maksimum (4) jest większe od minimum (3), ale leży na lewo od niego – to zwykła cecha wielomianu trzeciego stopnia z dwoma ekstremami.
Przykład 2 – kandydat, który nie jest ekstremum. Ile ekstremów lokalnych ma funkcja ?
Pochodna zeruje się w i w . Czynnik jest dodatni, czynnik jest nieujemny i nie zmienia znaku, więc o znaku pochodnej decyduje . Dla pochodna jest ujemna (np. ), dla też ujemna (np. ), dla dodatnia (np. ). W znak się nie zmienia, więc tam ekstremum nie ma. W zmienia się z minusa na plus – jest minimum lokalne . Odpowiedź: jedno ekstremum lokalne.
Przykład 3 – funkcja wymierna. Wyznacz ekstrema funkcji dla .
Mianownik jest w dziedzinie zawsze dodatni, więc znak pochodnej wyznacza licznik. Zera: i (oba należą do dziedziny). Licznik jest dodatni dla , ujemny dla , dodatni dla . W jest więc maksimum lokalne , a w minimum lokalne . Tu widać, dlaczego słowo „lokalne" jest ważne: maksimum () jest mniejsze od minimum (), bo punkt wyłącza z dziedziny środek wykresu. Punkt nie jest ekstremum – nie należy do dziedziny.
Porównanie
| Pojęcie | Po angielsku | Co oznacza | Gdzie szukać |
|---|---|---|---|
| Ekstremum lokalne | local extremum | najlepsza wartość tylko w otoczeniu punktu | i zmiana znaku |
| Wartość największa/najmniejsza | global maximum / minimum | najlepsza wartość w całym przedziale | ekstrema oraz końce przedziału |
| Punkt krytyczny | critical point | kandydat: | miejsca zerowe pochodnej |
| Punkt przegięcia | inflection point | zmiana wypukłości, nie rodzaj ekstremum | poza wymaganiami tego hasła |
Wartość największą i najmniejszą w przedziale omawia hasło największa i najmniejsza wartość funkcji w przedziale; tu tabela służy tylko do odróżnienia pojęć.
Typowe błędy
„Pochodna równa zero, więc jest ekstremum." Dla mamy , a funkcja rośnie na całej prostej, więc ekstremum nie ma. Tak samo w dla . Po znalezieniu miejsc zerowych pochodnej zawsze sprawdź, czy pochodna zmienia tam znak.
Mylenie „maksimum" z „największą wartością". Funkcja ma maksimum lokalne , ale przyjmuje wartości dowolnie duże, więc największej wartości nie ma. Odpowiadając na pytanie o ekstrema, podaj punkt i rodzaj ekstremum; pytanie o największą wartość to inne zadanie.
Podanie tylko argumentu albo tylko wartości. Pytanie „dla jakiego " wymaga argumentu , pytanie „jaką wartość ma maksimum" – liczby . Przy maksimum jest dla , a jego wartość wynosi . Przeczytaj pytanie jeszcze raz przed zapisaniem odpowiedzi.
Zła zmiana znaku: minimum zamiast maksimum. Jeżeli pochodna zmienia znak z plusa na minus, funkcja najpierw rośnie, potem maleje – to maksimum, nie minimum. Jeśli masz wątpliwość, policz wartość funkcji tuż obok punktu i porównaj ją z wartością w punkcie.
Pominięty punkt spoza dziedziny. W funkcji wymiernej miejsca, w których mianownik się zeruje, wyłączasz z dziedziny na początku. Tabela znaku pochodnej musi je uwzględniać jako punkty podziału osi, nawet jeśli pochodna się tam nie zeruje, bo znak może się w nich zmienić bez ekstremum.
Rozwiązanie równania bez rozłożenia na czynniki. Przy pochodnej dzielenie obu stron przez gubi rozwiązanie . Wyciągnij wspólny czynnik przed nawias: , a wtedy widać oba miejsca zerowe i ich krotność.
Sprawdź się
Dla funkcji pochodna to . Uzupełnij tabelę.
| rodzaj ekstremum | ||
|---|---|---|
Pochodna funkcji zeruje się dla oraz dla .
Funkcja ma , ale w punkcie ekstremum .
Funkcja ma ekstremum dla , a jest to .
Funkcja ma maksimum lokalne o wartości .
Funkcja ma dokładnie ekstremum lokalne.
Funkcja ma minimum lokalne o wartości .
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się warunek konieczny od wystarczającego?
Warunek konieczny mówi, że w ekstremum (tam, gdzie pochodna istnieje) musi być – to sposób na znalezienie kandydatów. Warunek wystarczający dodaje, że pochodna musi w tym punkcie zmienić znak. Dopiero oba razem dowodzą, że jest ekstremum. Przykład pokazuje, że sam pierwszy warunek nie wystarcza.
Jak sprawdzić, czy w punkcie jest maksimum, czy minimum?
Zbadaj znak pochodnej po obu stronach punktu. Zmiana z plusa na minus oznacza maksimum, z minusa na plus – minimum. Znak sprawdza się, podstawiając do pochodnej dowolną liczbę z danego przedziału albo analizując rozłożoną na czynniki postać pochodnej.
Czy ekstremum może być w punkcie, w którym pochodna nie istnieje?
Tak, bywa. Funkcja ma minimum w , choć pochodnej tam nie ma. W typowych zadaniach z wielomianami i funkcjami wymiernymi pochodna istnieje wszędzie w dziedzinie, więc kandydatów szukasz tylko wśród miejsc zerowych pochodnej.
Czy funkcja może mieć kilka maksimów lokalnych?
Tak. Wielomian wyższego stopnia może mieć wiele maksimów i minimów, które na wykresie następują naprzemiennie. Maksimum lokalne nie musi być największą wartością funkcji, a minimum lokalne – najmniejszą.
Jak wyznaczyć wartość parametru, dla którego funkcja ma ekstremum?
Funkcja ma pochodną . Ekstrema są wtedy, gdy ta pochodna zmienia znak, czyli gdy ma dwa różne miejsca zerowe: , więc . Dla pochodna nie zmienia znaku, więc ekstremum brak.
Czy wielomian trzeciego stopnia musi mieć ekstrema?
Nie. Funkcja albo nie ma żadnego. Wielomian stopnia trzeciego ma albo dwa ekstrema (dwa różne miejsca zerowe pochodnej), albo ich nie ma wcale – jedno ekstremum mieć nie może.
Czy ekstremum lokalne jest tym samym co wartość najmniejsza?
Nie. Ekstremum lokalne dotyczy otoczenia punktu, a wartość najmniejsza – całej dziedziny albo wybranego przedziału. Funkcja ma minimum lokalne równe , a przyjmuje także wartości mniejsze (np. dla ). W przedziale domkniętym trzeba porównać ekstrema z wartościami na końcach.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: