Wszystkie zagadnienia: Liczby i algebra
średni matura rozszerzona z matematykipierwiastki całkowitedzielniki wyrazu wolnegowielomiany

Pierwiastki całkowite wielomianu

01

Opis

Pierwiastek całkowity wielomianu to liczba całkowita kk, dla której W(k)=0W(k) = 0. Wielomian trzeciego czy czwartego stopnia nie ma wzoru na pierwiastki, który dałoby się zapamiętać i zastosować w minutę, więc zadania maturalne wychodzą od zgadnięcia jednego pierwiastka. Twierdzenie o pierwiastkach całkowitych zamienia to zgadywanie w skończoną listę do sprawdzenia: jeśli wielomian ma współczynniki całkowite, to jego pierwiastek całkowity musi być dzielnikiem wyrazu wolnego.

Skąd to wynika? Gdy W(k)=0W(k) = 0, to a0=−k (ankn−1+…+a1)a_0 = -k\,(a_n k^{n-1} + \ldots + a_1), a wyrażenie w nawiasie jest liczbą całkowitą. Czyli a0a_0 jest wielokrotnością kk.

Zasady, na których opiera się cała metoda:

  • twierdzenie daje warunek konieczny: pierwiastek całkowity trzeba szukać wśród dzielników a0a_0 (dodatnich i ujemnych), ale nie każdy dzielnik jest pierwiastkiem – kandydatów trzeba sprawdzić,
  • kandydatów często da się odrzucić bez liczenia, na przykład gdy dla x≤0x \leq 0 wszystkie składniki wielomianu są ujemne albo gdy z rysunku widać, gdzie leży pierwiastek,
  • gdy znajdziesz pierwiastek kk, dzielisz wielomian przez x−kx - k schematem Hornera i dostajesz wielomian niższego stopnia, a z niego zwykle trójmian kwadratowy,
  • wielomian musi mieć współczynniki całkowite – przy ułamkach najpierw mnożysz go przez wspólny mianownik.

To temat poziomu rozszerzonego. Na poziomie podstawowym równania wielomianowe pojawiają się tylko w postaci iloczynowej (hasło równania wielomianowe), a szukanie pierwiastków całkowitych w wymaganiach podstawy programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) jest w zakresie rozszerzonym. Twierdzenie o pierwiastkach wymiernych pq\frac{p}{q} (z dzielnikiem współczynnika przy najwyższej potędze) wychodzi poza to wymaganie – wspominam je tylko w FAQ.

02

Wzory

Wielomian o współczynnikach całkowitych
W(x)=anxn+an−1xn−1+…+a1x+a0W(x) = a_n x^n + a_{n-1}x^{n-1} + \ldots + a_1 x + a_0
Wszystkie ai∈Za_i \in \mathbb{Z}, an≠0a_n \neq 0. Wyraz wolny to a0a_0.
Twierdzenie o pierwiastkach całkowitych
W(k)=0, k∈Z, a0≠0  ⟹  k∣a0W(k) = 0,\ k \in \mathbb{Z},\ a_0 \neq 0 \implies k \mid a_0
Znak ∣\mid czytamy „dzieli". Kandydaci: wszystkie dzielniki a0a_0 ze znakiem ++ i −-. Twierdzenia nie ma na karcie „Wybrane wzory matematyczne".
Wyraz wolny równy zero
W(x)=x (anxn−1+…+a1)W(x) = x\,(a_n x^{n-1} + \ldots + a_1)
Gdy a0=0a_0 = 0, liczba 00 jest pierwiastkiem. Wyłącz xx przed nawias i szukaj dalej w nawiasie.
03

Tabela

Kandydaci na pierwiastki wielomianu W(x)=x3−9x2+26x−24W(x) = x^3 - 9x^2 + 26x - 24 (dodatnie dzielniki liczby 2424)
kkW(k)W(k)Czy kk jest pierwiastkiem?
1−6-6nie
20tak
30tak
40tak
624nie
8120nie
12720nie
249240nie
04

Przykład

Przykład 1 – wszystkie pierwiastki wielomianu trzeciego stopnia. Znajdź pierwiastki wielomianu W(x)=x3−9x2+26x−24W(x) = x^3 - 9x^2 + 26x - 24.

Wyraz wolny to −24-24, więc kandydatami są dzielniki liczby 2424 ze znakiem plus i minus: ±1,±2,±3,±4,±6,±8,±12,±24\pm 1, \pm 2, \pm 3, \pm 4, \pm 6, \pm 8, \pm 12, \pm 24. Ujemnych nie ma sensu sprawdzać: dla x≤0x \leq 0 składniki x3x^3, −9x2-9x^2 i 26x26x są niedodatnie, a −24<0-24 < 0, więc W(x)<0W(x) < 0. Zostają liczby dodatnie z tabeli wyżej, a pierwsza, dla której wychodzi zero, to W(2)=8−36+52−24=0W(2) = 8 - 36 + 52 - 24 = 0.

Dzielimy przez x−2x - 2 schematem Hornera. Ze współczynników 1, −9, 26, −241,\ -9,\ 26,\ -24 dostajemy 1, −7, 121,\ -7,\ 12 i resztę 00:

W(x)=(x−2)(x2−7x+12)=(x−2)(x−3)(x−4)W(x) = (x - 2)(x^2 - 7x + 12) = (x - 2)(x - 3)(x - 4)

Trójmian ma Δ=49−48=1\Delta = 49 - 48 = 1, a pierwiastki 33 i 44 potwierdza też tabela. Odpowiedź: 2,3,42, 3, 4.

Przykład 2 – współczynniki ułamkowe i wykres. Wielomian W(x)=18x3−2x2+678x−3W(x) = \frac{1}{8}x^3 - 2x^2 + \frac{67}{8}x - 3 ma pierwiastek całkowity. Oblicz wszystkie pierwiastki.

Mnożymy przez 88, żeby pozbyć się ułamków. Pierwiastki się nie zmieniają, a nowy wielomian x3−16x2+67x−24x^3 - 16x^2 + 67x - 24 ma współczynniki całkowite. Gdybyśmy patrzyli na wyraz −3-3 z oryginału, dostalibyśmy kandydatów ±1,±3\pm 1, \pm 3 i przegapili właściwy pierwiastek. Prawidłowi kandydaci to dzielniki 2424. Dla x≤0x \leq 0 wielomian jest ujemny. Z rysunku w zadaniu widać, że pierwiastek całkowity leży na prawo od 77, więc zostają 8,12,248, 12, 24. Liczymy: 83−16⋅82+67⋅8−24=08^3 - 16 \cdot 8^2 + 67 \cdot 8 - 24 = 0, a dla 1212 i 2424 wychodzi odpowiednio 204204 i 61926192. Dzielimy przez x−8x - 8 (Horner daje 1, −8, 31,\ -8,\ 3 i resztę 00):

W(x)=18(x−8)(x2−8x+3)W(x) = \frac{1}{8}(x - 8)(x^2 - 8x + 3)

Trójmian ma Δ=64−12=52\Delta = 64 - 12 = 52, czyli pierwiastki 4±134 \pm \sqrt{13}. Wszystkie pierwiastki: 8, 4−13, 4+138,\ 4 - \sqrt{13},\ 4 + \sqrt{13}. Całkowity jest tylko 88.

Przykład 3 – współczynnik przy x3x^3 różny od 11. Wielomian W(x)=2x3−x2−13x−6W(x) = 2x^3 - x^2 - 13x - 6. Znajdź jego pierwiastki całkowite.

Kandydaci to nadal dzielniki wyrazu wolnego −6-6: ±1,±2,±3,±6\pm 1, \pm 2, \pm 3, \pm 6. Sprawdzamy: W(1)=−18W(1) = -18, W(−1)=4W(-1) = 4, W(2)=−20W(2) = -20, W(−2)=0W(-2) = 0, W(3)=0W(3) = 0. Mamy dwa pierwiastki całkowite: −2-2 i 33. Dzielimy przez x−3x - 3 (Horner: 2, 5, 22,\ 5,\ 2, reszta 00):

W(x)=(x−3)(2x2+5x+2)=(x−3)(x+2)(2x+1)W(x) = (x - 3)(2x^2 + 5x + 2) = (x - 3)(x + 2)(2x + 1)

Trzeci pierwiastek to −12-\frac{1}{2} i nie jest całkowity, więc nie było go na liście kandydatów.

05

Typowe błędy

Tylko dodatnie dzielniki. Dla W(x)=x3+2x2−5x−6W(x) = x^3 + 2x^2 - 5x - 6 uczeń wypisuje 1,2,3,61, 2, 3, 6, znajduje W(2)=0W(2) = 0 i przestaje. Pierwiastkami są też −1-1 i −3-3 (wielomian to (x+1)(x−2)(x+3)(x+1)(x-2)(x+3)). Kandydaci mają zawsze oba znaki.

Każdy dzielnik traktowany jak pierwiastek. Twierdzenie mówi, że pierwiastek całkowity musi być dzielnikiem a0a_0, a nie odwrotnie. W tabeli z przykładu 1 liczby 1,6,8,12,241, 6, 8, 12, 24 dzielą 2424, a pierwiastkami nie są. Każdego kandydata sprawdzasz podstawieniem.

Współczynniki ułamkowe. Twierdzenie dotyczy wielomianów o współczynnikach całkowitych. W 18x3−2x2+678x−3\frac{1}{8}x^3 - 2x^2 + \frac{67}{8}x - 3 wyraz wolny −3-3 prowadzi do złej listy. Najpierw pomnóż wielomian przez wspólny mianownik.

Wyraz wolny równy zero. Dla x4−5x3+6x2x^4 - 5x^3 + 6x^2 nie ma sensu szukać dzielników zera. Wyłączasz x2x^2 przed nawias: x2(x−2)(x−3)x^2(x - 2)(x - 3), więc pierwiastki to 0,2,30, 2, 3.

06

Sprawdź się

Wielomian x3+2x2−5x−6x^3 + 2x^2 - 5x - 6 ma wyraz wolny −6-6. Liczba całkowitych kandydatów na jego pierwiastki (dzielniki ze znakiem plus i minus) wynosi , a najmniejszy z jego pierwiastków to .

Wielomian x3−6x2+11x−6x^3 - 6x^2 + 11x - 6 ma pierwiastki 1,2,31, 2, 3. Ich suma wynosi .

Wielomian x4−5x3+6x2x^4 - 5x^3 + 6x^2 ma różne pierwiastki całkowite, bo 00 też jest pierwiastkiem.

Wielomian o współczynnikach całkowitych i wyrazie wolnym −12-12 ma kandydatów na pierwiastki całkowite (dzielniki ze znakiem plus i minus).

Wielomian x3−2x^3 - 2 ma pierwiastków całkowitych, bo ani ±1\pm 1, ani ±2\pm 2 go nie zerują.

Dla W(x)=x3−9x2+26x−24W(x) = x^3 - 9x^2 + 26x - 24 wartość W(5)W(5) wynosi , więc liczba 55 nie jest pierwiastkiem.

Dzielnik wyrazu wolnego to warunek (a nie wystarczający), żeby liczba była pierwiastkiem całkowitym.

07

Najczęściej zadawane pytania

Co zrobić, gdy wielomian ma współczynniki ułamkowe?

Pomnóż cały wielomian przez wspólny mianownik. Pierwiastki się nie zmieniają, a nowe współczynniki są całkowite. Z 18x3−2x2+678x−3\frac{1}{8}x^3 - 2x^2 + \frac{67}{8}x - 3 po pomnożeniu przez 88 dostajemy x3−16x2+67x−24x^3 - 16x^2 + 67x - 24 i dopiero tam szukamy dzielników wyrazu wolnego −24-24.

Czy każdy dzielnik wyrazu wolnego jest pierwiastkiem?

Nie. Dzielniki wyrazu wolnego to lista kandydatów, a pierwiastek wyłania dopiero podstawienie. Dla x3−9x2+26x−24x^3 - 9x^2 + 26x - 24 dzielnikami 2424 są między innymi 11 i 66, ale W(1)=−6W(1) = -6 i W(6)=24W(6) = 24.

Co, jeśli żaden kandydat nie jest pierwiastkiem?

Wtedy wielomian nie ma pierwiastków całkowitych. Nie znaczy to, że nie ma pierwiastków wcale: x3−2x^3 - 2 ma pierwiastek rzeczywisty 23≈1,26\sqrt[3]{2} \approx 1{,}26, którego nie ma wśród ±1,±2\pm 1, \pm 2. Zdarza się też, że pierwiastek jest ułamkiem, jak −12-\frac{1}{2} w przykładzie 3.

Czy twierdzenie działa, gdy współczynnik przy najwyższej potędze nie jest równy 1?

Tak, dla pierwiastków całkowitych nic się nie zmienia: kandydaci to nadal dzielniki wyrazu wolnego. Przykład 3 ma współczynnik 22 przy x3x^3 i pierwiastki całkowite −2-2 oraz 33. Dopiero pierwiastki wymierne pq\frac{p}{q} wymagają dodatkowo, by qq dzieliło współczynnik przy najwyższej potędze – to już poza wymaganiem o pierwiastkach całkowitych.

Czy twierdzenie o pierwiastkach całkowitych jest na karcie wzorów?

Nie. Karta „Wybrane wzory matematyczne" zawiera wzory skróconego mnożenia, ale nie to twierdzenie, więc musisz je znać i umieć zastosować. Zasady oceniania przykładowego zadania z Informatora CKE wprost przyznają 1 punkt za jego zastosowanie i wypisanie możliwych pierwiastków.

↗

Powiązane zagadnienia