Pierwiastki całkowite wielomianu
Opis
Pierwiastek całkowity wielomianu to liczba całkowita , dla której . Wielomian trzeciego czy czwartego stopnia nie ma wzoru na pierwiastki, który dałoby się zapamiętać i zastosować w minutę, więc zadania maturalne wychodzą od zgadnięcia jednego pierwiastka. Twierdzenie o pierwiastkach całkowitych zamienia to zgadywanie w skończoną listę do sprawdzenia: jeśli wielomian ma współczynniki całkowite, to jego pierwiastek całkowity musi być dzielnikiem wyrazu wolnego.
Skąd to wynika? Gdy , to , a wyrażenie w nawiasie jest liczbą całkowitą. Czyli jest wielokrotnością .
Zasady, na których opiera się cała metoda:
- twierdzenie daje warunek konieczny: pierwiastek całkowity trzeba szukać wśród dzielników (dodatnich i ujemnych), ale nie każdy dzielnik jest pierwiastkiem – kandydatów trzeba sprawdzić,
- kandydatów często da się odrzucić bez liczenia, na przykład gdy dla wszystkie składniki wielomianu są ujemne albo gdy z rysunku widać, gdzie leży pierwiastek,
- gdy znajdziesz pierwiastek , dzielisz wielomian przez schematem Hornera i dostajesz wielomian niższego stopnia, a z niego zwykle trójmian kwadratowy,
- wielomian musi mieć współczynniki całkowite – przy ułamkach najpierw mnożysz go przez wspólny mianownik.
To temat poziomu rozszerzonego. Na poziomie podstawowym równania wielomianowe pojawiają się tylko w postaci iloczynowej (hasło równania wielomianowe), a szukanie pierwiastków całkowitych w wymaganiach podstawy programowej (Dz.U. 2024 poz. 1019) jest w zakresie rozszerzonym. Twierdzenie o pierwiastkach wymiernych (z dzielnikiem współczynnika przy najwyższej potędze) wychodzi poza to wymaganie – wspominam je tylko w FAQ.
Wzory
Tabela
| Czy jest pierwiastkiem? | ||
|---|---|---|
| 1 | nie | |
| 2 | 0 | tak |
| 3 | 0 | tak |
| 4 | 0 | tak |
| 6 | 24 | nie |
| 8 | 120 | nie |
| 12 | 720 | nie |
| 24 | 9240 | nie |
Przykład
Przykład 1 – wszystkie pierwiastki wielomianu trzeciego stopnia. Znajdź pierwiastki wielomianu .
Wyraz wolny to , więc kandydatami są dzielniki liczby ze znakiem plus i minus: . Ujemnych nie ma sensu sprawdzać: dla składniki , i są niedodatnie, a , więc . Zostają liczby dodatnie z tabeli wyżej, a pierwsza, dla której wychodzi zero, to .
Dzielimy przez schematem Hornera. Ze współczynników dostajemy i resztę :
Trójmian ma , a pierwiastki i potwierdza też tabela. Odpowiedź: .
Przykład 2 – współczynniki ułamkowe i wykres. Wielomian ma pierwiastek całkowity. Oblicz wszystkie pierwiastki.
Mnożymy przez , żeby pozbyć się ułamków. Pierwiastki się nie zmieniają, a nowy wielomian ma współczynniki całkowite. Gdybyśmy patrzyli na wyraz z oryginału, dostalibyśmy kandydatów i przegapili właściwy pierwiastek. Prawidłowi kandydaci to dzielniki . Dla wielomian jest ujemny. Z rysunku w zadaniu widać, że pierwiastek całkowity leży na prawo od , więc zostają . Liczymy: , a dla i wychodzi odpowiednio i . Dzielimy przez (Horner daje i resztę ):
Trójmian ma , czyli pierwiastki . Wszystkie pierwiastki: . Całkowity jest tylko .
Przykład 3 – współczynnik przy różny od . Wielomian . Znajdź jego pierwiastki całkowite.
Kandydaci to nadal dzielniki wyrazu wolnego : . Sprawdzamy: , , , , . Mamy dwa pierwiastki całkowite: i . Dzielimy przez (Horner: , reszta ):
Trzeci pierwiastek to i nie jest całkowity, więc nie było go na liście kandydatów.
Typowe błędy
Tylko dodatnie dzielniki. Dla uczeń wypisuje , znajduje i przestaje. Pierwiastkami są też i (wielomian to ). Kandydaci mają zawsze oba znaki.
Każdy dzielnik traktowany jak pierwiastek. Twierdzenie mówi, że pierwiastek całkowity musi być dzielnikiem , a nie odwrotnie. W tabeli z przykładu 1 liczby dzielą , a pierwiastkami nie są. Każdego kandydata sprawdzasz podstawieniem.
Współczynniki ułamkowe. Twierdzenie dotyczy wielomianów o współczynnikach całkowitych. W wyraz wolny prowadzi do złej listy. Najpierw pomnóż wielomian przez wspólny mianownik.
Wyraz wolny równy zero. Dla nie ma sensu szukać dzielników zera. Wyłączasz przed nawias: , więc pierwiastki to .
Sprawdź się
Wielomian ma wyraz wolny . Liczba całkowitych kandydatów na jego pierwiastki (dzielniki ze znakiem plus i minus) wynosi , a najmniejszy z jego pierwiastków to .
Wielomian ma pierwiastki . Ich suma wynosi .
Wielomian ma różne pierwiastki całkowite, bo też jest pierwiastkiem.
Wielomian o współczynnikach całkowitych i wyrazie wolnym ma kandydatów na pierwiastki całkowite (dzielniki ze znakiem plus i minus).
Wielomian ma pierwiastków całkowitych, bo ani , ani go nie zerują.
Dla wartość wynosi , więc liczba nie jest pierwiastkiem.
Dzielnik wyrazu wolnego to warunek (a nie wystarczający), żeby liczba była pierwiastkiem całkowitym.
Najczęściej zadawane pytania
Co zrobić, gdy wielomian ma współczynniki ułamkowe?
Pomnóż cały wielomian przez wspólny mianownik. Pierwiastki się nie zmieniają, a nowe współczynniki są całkowite. Z po pomnożeniu przez dostajemy i dopiero tam szukamy dzielników wyrazu wolnego .
Czy każdy dzielnik wyrazu wolnego jest pierwiastkiem?
Nie. Dzielniki wyrazu wolnego to lista kandydatów, a pierwiastek wyłania dopiero podstawienie. Dla dzielnikami są między innymi i , ale i .
Co, jeśli żaden kandydat nie jest pierwiastkiem?
Wtedy wielomian nie ma pierwiastków całkowitych. Nie znaczy to, że nie ma pierwiastków wcale: ma pierwiastek rzeczywisty , którego nie ma wśród . Zdarza się też, że pierwiastek jest ułamkiem, jak w przykładzie 3.
Czy twierdzenie działa, gdy współczynnik przy najwyższej potędze nie jest równy 1?
Tak, dla pierwiastków całkowitych nic się nie zmienia: kandydaci to nadal dzielniki wyrazu wolnego. Przykład 3 ma współczynnik przy i pierwiastki całkowite oraz . Dopiero pierwiastki wymierne wymagają dodatkowo, by dzieliło współczynnik przy najwyższej potędze – to już poza wymaganiem o pierwiastkach całkowitych.
Czy twierdzenie o pierwiastkach całkowitych jest na karcie wzorów?
Nie. Karta „Wybrane wzory matematyczne" zawiera wzory skróconego mnożenia, ale nie to twierdzenie, więc musisz je znać i umieć zastosować. Zasady oceniania przykładowego zadania z Informatora CKE wprost przyznają 1 punkt za jego zastosowanie i wypisanie możliwych pierwiastków.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: