Równania równoważne, sprzeczne i tożsamościowe
Opis
Dwa równania są równoważne, gdy mają dokładnie ten sam zbiór rozwiązań. Równania i są równoważne, bo oba spełnia wyłącznie liczba . Rozwiązywanie równania to w praktyce ciąg przekształceń, z których każde daje równanie równoważne poprzedniemu – aż do postaci , z której rozwiązanie widać od razu.
Ważne jest, że przekształcenie nie zawsze jest równoważne. Wolno robić tylko takie kroki, które nie gubią i nie dodają rozwiązań:
- dodać albo odjąć to samo wyrażenie po obu stronach (w dziedzinie równania),
- pomnożyć albo podzielić obie strony przez tę samą liczbę różną od zera,
- opuścić nawiasy, zredukować wyrazy podobne, przenieść wyraz na drugą stronę ze zmienionym znakiem.
Mnożenie przez wyrażenie z niewiadomą, dzielenie przez nie, podnoszenie do kwadratu i skracanie ułamków z niewiadomą mogą zmienić zbiór rozwiązań. Po takim kroku trzeba albo sprawdzić wyniki, albo od początku pilnować dziedziny, czyli zbioru liczb, dla których obie strony mają sens (na przykład mianownik różny od zera). Technikę rozwiązywania równań pierwszego stopnia pokazuje hasło równania liniowe, a ułamki z niewiadomą – hasło równania wymierne. Te same zasady, z jedną różnicą (mnożenie przez liczbę ujemną odwraca zwrot), dotyczą nierówności – zob. nierówności liniowe.
Pod względem liczby rozwiązań równanie z jedną niewiadomą może być trojakie:
- oznaczone – ma skończenie wiele rozwiązań (na przykład jedno: daje ),
- sprzeczne – nie ma żadnego rozwiązania, jego zbiór rozwiązań jest pusty,
- tożsamościowe (nieoznaczone) – spełnia je każda liczba z dziedziny, jak .
Równanie sprzeczne i tożsamościowe poznasz po tym, że przy przekształcaniu niewiadoma znika z obu stron, a zostaje zdanie fałszywe () albo prawdziwe ().
Wzory
Tabela
| Równanie | Zbiór rozwiązań | Rodzaj | Co się stało |
|---|---|---|---|
| oznaczone | równoważne i | ||
| oznaczone | po redukcji zostaje | ||
| każda liczba | tożsamościowe | po redukcji | |
| brak | sprzeczne | po redukcji | |
| brak | sprzeczne | z równania wychodzi , ale nie należy do dziedziny | |
| oznaczone | po podzieleniu przez zostałoby tylko |
Przykład
Przykład 1 – dzielenie przez wyrażenie z niewiadomą. Rozwiąż równanie .
Błędny skrót to podzielenie obu stron przez : wychodzi i gubimy rozwiązanie . Przekształcenie równoważne polega na przeniesieniu wszystkiego na jedną stronę i wyciągnięciu wspólnego czynnika:
Zbiór rozwiązań to . Dzielenie przez było dozwolone tylko przy założeniu , a przypadek trzeba było osobno sprawdzić.
Przykład 2 – podnoszenie do kwadratu. Rozwiąż równanie .
Podnosimy obie strony do kwadratu, ale to krok tylko „w jedną stronę":
Kandydaci to i . Sprawdzamy w równaniu wyjściowym. Dla : , zgadza się. Dla : lewa strona to , a prawa , więc to rozwiązanie obce, powstałe przez podniesienie do kwadratu. Odpowiedź: . Dziedzina () i warunek od razu wykluczyłyby .
Przykład 3 – jakiego rodzaju jest równanie. Określ rodzaj równania .
Opuszczamy nawias i redukujemy: , czyli . Niewiadoma zniknęła, a zostało zdanie prawdziwe. Równanie jest tożsamościowe: spełnia je każda liczba rzeczywista. Gdyby po prawej stronie było , wyszłoby , a więc równanie sprzeczne.
Typowe błędy
Skracanie przez wyrażenie z niewiadomą. Z równania uczeń skraca i zostaje z jednym rozwiązaniem . Gubi . Poprawnie: przenieś wszystko na jedną stronę i wyłącz wspólny czynnik, .
Mnożenie przez mianownik bez dziedziny. Z równania po pomnożeniu przez wychodzi . Taka liczba zeruje mianownik, więc nie jest rozwiązaniem, a równanie jest sprzeczne. Dziedzinę zapisuj przed pierwszym przekształceniem.
Wynik z podniesienia do kwadratu bez sprawdzenia. W równaniu obie liczby i spełniają równanie kwadratowe, ale tylko spełnia wyjściowe. Po każdym podnoszeniu do kwadratu podstaw kandydatów z powrotem.
Zbyt szybkie „sprzeczne" albo „tożsamościowe". Gdy po redukcji zostaje , odpowiedź to „każda liczba z dziedziny", a nie „każda liczba rzeczywista", jeśli w równaniu były mianowniki. Zdanie oznacza brak rozwiązań, a nie .
Sprawdź się
Równania i mają ten sam zbiór rozwiązań, więc są .
Równanie ma rozwiązania. Po podzieleniu przez zostałoby tylko .
Równanie ma rozwiązań, więc jest sprzeczne.
Równanie spełnia każda liczba, więc jest .
Równanie po podniesieniu do kwadratu daje kandydatów i . Rozwiązaniem wyjściowego równania jest .
Równanie ma rozwiązań.
Równanie ma dwa rozwiązania, a ich suma wynosi .
Najczęściej zadawane pytania
Co to znaczy, że równania są równoważne?
Dwa równania są równoważne, gdy mają dokładnie ten sam zbiór rozwiązań w tej samej dziedzinie. Równania i są równoważne. Równania i nie są, bo pierwsze ma jeszcze rozwiązanie .
Czy można mnożyć obie strony równania przez dowolną liczbę?
Przez dowolną liczbę różną od zera – tak, to przekształcenie równoważne. Mnożenie przez zamienia każde równanie w , które spełnia każda liczba, więc traci się informację. Mnożenie przez wyrażenie z niewiadomą może dodać rozwiązania, dla których to wyrażenie jest równe zeru.
Jak rozpoznać równanie sprzeczne i tożsamościowe?
Przekształcaj aż niewiadoma zniknie z obu stron. Jeżeli zostanie zdanie prawdziwe (), równanie jest tożsamościowe i spełnia je każda liczba z dziedziny. Jeżeli zostanie fałszywe (), równanie jest sprzeczne i nie ma rozwiązań.
Kiedy po przekształceniu trzeba sprawdzać rozwiązania?
Zawsze wtedy, gdy użyłeś kroku, który jest tylko wynikaniem w jedną stronę: mnożenia przez wyrażenie z niewiadomą, podnoszenia do kwadratu albo pomnożenia przez mianownik. Podstaw wynik do równania wyjściowego albo sprawdź go względem dziedziny.
Czym różni się równanie sprzeczne od równania bez rozwiązań w liczbach całkowitych?
Równanie sprzeczne nie ma żadnego rozwiązania wśród liczb rzeczywistych (w całej swojej dziedzinie). Równanie nie ma rozwiązań całkowitych, ale ma jedno rzeczywiste, , więc sprzeczne nie jest. Zawsze ustal, w jakim zbiorze liczb rozwiązujesz.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: