Wszystkie zagadnienia: Liczby i algebra
podstawowy matura podstawowa z matematykimatura rozszerzona z matematykirównania równoważnerównanie sprzecznerównanie tożsamościowe

Równania równoważne, sprzeczne i tożsamościowe

01

Opis

Dwa równania są równoważne, gdy mają dokładnie ten sam zbiór rozwiązań. Równania 2x−4=62x - 4 = 6 i 2x=102x = 10 są równoważne, bo oba spełnia wyłącznie liczba 55. Rozwiązywanie równania to w praktyce ciąg przekształceń, z których każde daje równanie równoważne poprzedniemu – aż do postaci x=…x = \ldots, z której rozwiązanie widać od razu.

Ważne jest, że przekształcenie nie zawsze jest równoważne. Wolno robić tylko takie kroki, które nie gubią i nie dodają rozwiązań:

  • dodać albo odjąć to samo wyrażenie po obu stronach (w dziedzinie równania),
  • pomnożyć albo podzielić obie strony przez tę samą liczbę różną od zera,
  • opuścić nawiasy, zredukować wyrazy podobne, przenieść wyraz na drugą stronę ze zmienionym znakiem.

Mnożenie przez wyrażenie z niewiadomą, dzielenie przez nie, podnoszenie do kwadratu i skracanie ułamków z niewiadomą mogą zmienić zbiór rozwiązań. Po takim kroku trzeba albo sprawdzić wyniki, albo od początku pilnować dziedziny, czyli zbioru liczb, dla których obie strony mają sens (na przykład mianownik różny od zera). Technikę rozwiązywania równań pierwszego stopnia pokazuje hasło równania liniowe, a ułamki z niewiadomą – hasło równania wymierne. Te same zasady, z jedną różnicą (mnożenie przez liczbę ujemną odwraca zwrot), dotyczą nierówności – zob. nierówności liniowe.

Pod względem liczby rozwiązań równanie z jedną niewiadomą może być trojakie:

  • oznaczone – ma skończenie wiele rozwiązań (na przykład jedno: 3(x+2)=2x+63(x+2) = 2x + 6 daje x=0x = 0),
  • sprzeczne – nie ma żadnego rozwiązania, jego zbiór rozwiązań jest pusty,
  • tożsamościowe (nieoznaczone) – spełnia je każda liczba z dziedziny, jak 3(x+2)=3x+63(x+2) = 3x + 6.

Równanie sprzeczne i tożsamościowe poznasz po tym, że przy przekształcaniu niewiadoma znika z obu stron, a zostaje zdanie fałszywe (6=56 = 5) albo prawdziwe (6=66 = 6).

02

Wzory

Równoważność równań
A  ⟺  BA \iff B
Zapis „równanie AA jest równoważne równaniu BB", czyli oba mają ten sam zbiór rozwiązań.
Dodawanie do obu stron
f(x)=g(x)  ⟺  f(x)+h(x)=g(x)+h(x)f(x) = g(x) \iff f(x) + h(x) = g(x) + h(x)
Równoważne, gdy h(x)h(x) ma sens w całej dziedzinie równania.
Mnożenie przez liczbę
f(x)=g(x)  ⟺  c⋅f(x)=c⋅g(x)f(x) = g(x) \iff c \cdot f(x) = c \cdot g(x)
Równoważne tylko dla stałej c≠0c \neq 0. Dla c=0c = 0 wychodzi 0=00 = 0 i tracisz informację.
Mnożenie przez wyrażenie
f(x)=g(x)  ⇒  h(x) f(x)=h(x) g(x)f(x) = g(x) \;\Rightarrow\; h(x)\,f(x) = h(x)\,g(x)
Tylko wynikanie w jedną stronę: dla h(x)=0h(x) = 0 mogą pojawić się nowe rozwiązania.
Podnoszenie do kwadratu
f(x)=g(x)  ⇒  f(x)2=g(x)2f(x) = g(x) \;\Rightarrow\; f(x)^{2} = g(x)^{2}
Tylko wynikanie. Równoważne dopiero z warunkiem, że obie strony mają ten sam znak, na przykład g(x)≥0g(x) \geq 0.
03

Tabela

Sześć równań w liczbach rzeczywistych i to, co wychodzi po przekształceniu
RównanieZbiór rozwiązańRodzajCo się stało
2x−4=62x - 4 = 6{5}\{5\}oznaczonerównoważne 2x=102x = 10 i x=5x = 5
3(x+2)=2x+63(x+2) = 2x + 6{0}\{0\}oznaczonepo redukcji zostaje x=0x = 0
3(x+2)=3x+63(x+2) = 3x + 6każda liczbatożsamościowepo redukcji 6=66 = 6
3(x+2)=3x+53(x+2) = 3x + 5braksprzecznepo redukcji 6=56 = 5
xx−2=2x−2\frac{x}{x-2} = \frac{2}{x-2}braksprzecznez równania wychodzi x=2x = 2, ale 22 nie należy do dziedziny
x(x−2)=3(x−2)x(x-2) = 3(x-2){2,3}\{2, 3\}oznaczonepo podzieleniu przez x−2x - 2 zostałoby tylko {3}\{3\}
04

Przykład

Przykład 1 – dzielenie przez wyrażenie z niewiadomą. Rozwiąż równanie x2=3xx^{2} = 3x.

Błędny skrót to podzielenie obu stron przez xx: wychodzi x=3x = 3 i gubimy rozwiązanie x=0x = 0. Przekształcenie równoważne polega na przeniesieniu wszystkiego na jedną stronę i wyciągnięciu wspólnego czynnika:

x2−3x=0  ⟺  x(x−3)=0  ⟺  x=0 lub x=3x^{2} - 3x = 0 \iff x(x - 3) = 0 \iff x = 0 \ \text{lub} \ x = 3

Zbiór rozwiązań to {0,3}\{0, 3\}. Dzielenie przez xx było dozwolone tylko przy założeniu x≠0x \neq 0, a przypadek x=0x = 0 trzeba było osobno sprawdzić.

Przykład 2 – podnoszenie do kwadratu. Rozwiąż równanie 2x+3=x\sqrt{2x + 3} = x.

Podnosimy obie strony do kwadratu, ale to krok tylko „w jedną stronę":

2x+3=x2  ⟺  x2−2x−3=0  ⟺  (x−3)(x+1)=02x + 3 = x^{2} \iff x^{2} - 2x - 3 = 0 \iff (x - 3)(x + 1) = 0

Kandydaci to x=3x = 3 i x=−1x = -1. Sprawdzamy w równaniu wyjściowym. Dla x=3x = 3: 9=3\sqrt{9} = 3, zgadza się. Dla x=−1x = -1: lewa strona to 1=1\sqrt{1} = 1, a prawa −1-1, więc to rozwiązanie obce, powstałe przez podniesienie do kwadratu. Odpowiedź: x=3x = 3. Dziedzina (2x+3≥02x + 3 \geq 0) i warunek x≥0x \geq 0 od razu wykluczyłyby x=−1x = -1.

Przykład 3 – jakiego rodzaju jest równanie. Określ rodzaj równania 5(x−1)+2x=7x−55(x - 1) + 2x = 7x - 5.

Opuszczamy nawias i redukujemy: 5x−5+2x=7x−55x - 5 + 2x = 7x - 5, czyli 7x−5=7x−57x - 5 = 7x - 5. Niewiadoma zniknęła, a zostało zdanie prawdziwe. Równanie jest tożsamościowe: spełnia je każda liczba rzeczywista. Gdyby po prawej stronie było 7x−47x - 4, wyszłoby −5=−4-5 = -4, a więc równanie sprzeczne.

05

Typowe błędy

Skracanie przez wyrażenie z niewiadomą. Z równania x(x−2)=3(x−2)x(x-2) = 3(x-2) uczeń skraca (x−2)(x-2) i zostaje z jednym rozwiązaniem x=3x = 3. Gubi x=2x = 2. Poprawnie: przenieś wszystko na jedną stronę i wyłącz wspólny czynnik, (x−2)(x−3)=0(x-2)(x-3) = 0.

Mnożenie przez mianownik bez dziedziny. Z równania xx−2=2x−2\frac{x}{x-2} = \frac{2}{x-2} po pomnożeniu przez x−2x - 2 wychodzi x=2x = 2. Taka liczba zeruje mianownik, więc nie jest rozwiązaniem, a równanie jest sprzeczne. Dziedzinę zapisuj przed pierwszym przekształceniem.

Wynik z podniesienia do kwadratu bez sprawdzenia. W równaniu 2x+3=x\sqrt{2x+3} = x obie liczby 33 i −1-1 spełniają równanie kwadratowe, ale tylko 33 spełnia wyjściowe. Po każdym podnoszeniu do kwadratu podstaw kandydatów z powrotem.

Zbyt szybkie „sprzeczne" albo „tożsamościowe". Gdy po redukcji zostaje 0⋅x=00 \cdot x = 0, odpowiedź to „każda liczba z dziedziny", a nie „każda liczba rzeczywista", jeśli w równaniu były mianowniki. Zdanie 0⋅x=50 \cdot x = 5 oznacza brak rozwiązań, a nie x=0x = 0.

06

Sprawdź się

Równania 2x=102x = 10 i x=5x = 5 mają ten sam zbiór rozwiązań, więc są .

Równanie x2=3xx^{2} = 3x ma rozwiązania. Po podzieleniu przez xx zostałoby tylko x=x = .

Równanie 3(x+2)=3x+53(x+2) = 3x + 5 ma rozwiązań, więc jest sprzeczne.

Równanie 3(x+2)=3x+63(x+2) = 3x + 6 spełnia każda liczba, więc jest .

Równanie 2x+3=x\sqrt{2x+3} = x po podniesieniu do kwadratu daje kandydatów 33 i −1-1. Rozwiązaniem wyjściowego równania jest x=x = .

Równanie xx−2=2x−2\frac{x}{x-2} = \frac{2}{x-2} ma rozwiązań.

Równanie x(x−2)=3(x−2)x(x-2) = 3(x-2) ma dwa rozwiązania, a ich suma wynosi .

07

Najczęściej zadawane pytania

Co to znaczy, że równania są równoważne?

Dwa równania są równoważne, gdy mają dokładnie ten sam zbiór rozwiązań w tej samej dziedzinie. Równania x+1=4x + 1 = 4 i x=3x = 3 są równoważne. Równania x2=9x^{2} = 9 i x=3x = 3 nie są, bo pierwsze ma jeszcze rozwiązanie −3-3.

Czy można mnożyć obie strony równania przez dowolną liczbę?

Przez dowolną liczbę różną od zera – tak, to przekształcenie równoważne. Mnożenie przez 00 zamienia każde równanie w 0=00 = 0, które spełnia każda liczba, więc traci się informację. Mnożenie przez wyrażenie z niewiadomą może dodać rozwiązania, dla których to wyrażenie jest równe zeru.

Jak rozpoznać równanie sprzeczne i tożsamościowe?

Przekształcaj aż niewiadoma zniknie z obu stron. Jeżeli zostanie zdanie prawdziwe (6=66 = 6), równanie jest tożsamościowe i spełnia je każda liczba z dziedziny. Jeżeli zostanie fałszywe (6=56 = 5), równanie jest sprzeczne i nie ma rozwiązań.

Kiedy po przekształceniu trzeba sprawdzać rozwiązania?

Zawsze wtedy, gdy użyłeś kroku, który jest tylko wynikaniem w jedną stronę: mnożenia przez wyrażenie z niewiadomą, podnoszenia do kwadratu albo pomnożenia przez mianownik. Podstaw wynik do równania wyjściowego albo sprawdź go względem dziedziny.

Czym różni się równanie sprzeczne od równania bez rozwiązań w liczbach całkowitych?

Równanie sprzeczne nie ma żadnego rozwiązania wśród liczb rzeczywistych (w całej swojej dziedzinie). Równanie 2x=32x = 3 nie ma rozwiązań całkowitych, ale ma jedno rzeczywiste, x=32x = \frac32, więc sprzeczne nie jest. Zawsze ustal, w jakim zbiorze liczb rozwiązujesz.

↗

Powiązane zagadnienia