Potęgi i prawa działań na potęgach
Opis
Potęga to skrócony zapis mnożenia: liczbę (podstawę) mnożymy przez siebie razy, gdzie (wykładnik) mówi, ile razy. Na przykład . Na maturze potęgi służą głównie do tego, żeby bez kalkulatora uprościć wyrażenie z ogromnymi liczbami, takimi jak czy , więc liczy się nie obliczanie, tylko przekształcanie.
Wykładnik może być też zerem albo liczbą ujemną. Umowy są dwie i obie są na karcie wzorów: dla mamy oraz . Ujemny wykładnik nie robi więc liczby ujemnej – odwraca ją: .
Cztery zasady, na których opiera się to hasło:
- potęgi o tej samej podstawie mnożymy, dodając wykładniki, a dzielimy, odejmując je,
- potęgę potęgi liczymy, mnożąc wykładniki,
- potęgi o tym samym wykładniku wolno połączyć pod jedną podstawą (iloczyn lub iloraz podstaw),
- gdy podstawy są różne, a prawa nie działają, najpierw sprowadzamy do wspólnej podstawy (, , ) albo wyłączamy wspólną potęgę przed nawias.
Osobna sprawa to notacja wykładnicza: zapis liczby w postaci , gdzie jest liczbą całkowitą, a zwykle leży w przedziale . Liczba to , a liczymy jako – mnożymy osobno liczby przed dziesiątkami, osobno dziesiątki.
Na karcie wzory z wykładnikami całkowitymi obowiązują dla wszystkich i ; dla wykładników rzeczywistych karta wymaga i .
Pierwiastki i wykładnik ułamkowy mają osobne hasła: pierwiastki i potęga o wykładniku wymiernym. Tutaj wykładniki są całkowite.
Wzory
Tabela
| -3 | ||||
| -2 | ||||
| -1 | ||||
| 0 | ||||
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 | ||||
| 4 | ||||
| 5 | ||||
| 6 | ||||
| 7 | ||||
| 8 |
Przykład
Przykład 1 – wspólna podstawa. W marcu 2026 (próbna matura, poziom podstawowy, zadanie 3, za 1 punkt) trzeba było uprościć . Podstawy i są potęgami trójki: , . Zamieniamy je i stosujemy prawo potęgi potęgi:
Wynik to . Szybkie sprawdzenie wykładników: .
Przykład 2 – wyłączanie wspólnej potęgi. W maju 2025 (poziom podstawowy, zadanie 2, za 1 punkt) liczono . Sumy potęg nie da się zwinąć prawem mnożenia, więc w liczniku wyłączamy najmniejszą potęgę przed nawias:
Pomaga tu to, że i . Wynik wynosi .
Przykład 3 – różne podstawy, łączenie pod jedną. W maju 2026 (poziom podstawowy, zadanie 5) o liczbie pytano, czy jest podzielna przez i czy ma 25 cyfr. Podstawy są różne, ale , więc wykładniki da się zrównać i użyć prawa potęgi iloczynu:
Liczba to jedynka i 24 zera, czyli ma 25 cyfr. Dzieli się przez , bo jest całkowite. Oba stwierdzenia są prawdziwe (klucz: PP).
Porównanie
| Zapis | Po polsku | Po angielsku | Wartość |
|---|---|---|---|
| potęga, podstawa , wykładnik | power, base , exponent | ||
| potęga o wykładniku ujemnym | negative exponent | ||
| potęga liczby ujemnej | power of a negative number | ||
| liczba przeciwna do | negation of a power | ||
| notacja wykładnicza | scientific notation |
Dwa środkowe wiersze wyglądają prawie tak samo, a różnią się znakiem – o tym jest jeden z błędów niżej.
Typowe błędy
Mnożenie wykładników zamiast dodawania. Przy mnożeniu potęg o tej samej podstawie uczeń pisze . Wychodzi zamiast . Dodajemy wykładniki: . Mnożymy je dopiero przy potędze potęgi, .
Zmiana podstawy przy mnożeniu. Zapis łączy podstawy () i dodaje wykładniki. Wychodzi zamiast . Podstawa przy tej samej podstawie zostaje bez zmian. W zadaniu z sześciu składników nie wolno zamienić sumy na – patrz niżej.
Prawa użyte przy różnych podstawach i wykładnikach. Wyrażenie nie jest równe . Prawo wymaga tej samej podstawy, a – tego samego wykładnika. Gdy nie zachodzi żaden z tych warunków, najpierw sprowadź podstawy do wspólnej (, ) albo policz wprost.
Wykładnik ujemny jako liczba ujemna. Zapis jest błędny; poprawnie . Minus w wykładniku odwraca liczbę, a znaku wyniku nie zmienia: potęga liczby dodatniej jest dodatnia.
Nawias przy ujemnej podstawie. , ale , bo potęgowanie wykonujemy przed zmianą znaku. Przy wykładniku nieparzystym oba zapisy dają ten sam wynik: . Gdy podstawia się liczbę ujemną do wzoru, zawsze bierz ją w nawias.
Potęgowanie sumy rozbijane na składniki. to , a nie . Prawo potęgi iloczynu dotyczy iloczynu podstaw, nie sumy. Rozwinięcie kwadratu sumy ma osobne hasło: wzory skróconego mnożenia.
Zwijanie sumy potęg jednym działaniem. Zapis daje liczbę ogromnie za dużą (, a suma to nieco ponad ). Podobnie jest fałszem, bo jest to . Sumy potęg nie ma prawa zwijającego – wyłącz wspólną potęgę przed nawias, jak w przykładzie 2.
Sprawdź się
Uzupełnij wartości potęg.
| Wyrażenie | Wartość |
|---|---|
Wyrażenie jest równe dla .
Wyrażenie po zamianie jest równe dla .
Wartość wyrażenia wynosi .
Zapis ma wykładnik .
Liczba jest równa dla .
Liczba w zapisie dziesiętnym ma cyfr.
Liczba w notacji wykładniczej ma postać dla .
Wartość wyrażenia wynosi .
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego ?
To umowa, ale wynika z praw działań. Skoro , a z prawa dzielenia , to jedyna wartość, przy której wzór nadal działa, to . Umowa dotyczy .
Czy jest równe ?
Na karcie wzorów definicja jest podana tylko dla , więc wyrażenia nie traktuje się jak zwykłej wartości i nie opieramy na nim rozwiązań. W zadaniach maturalnych wykładnik zero pojawia się przy podstawie różnej od zera.
Co oznacza ujemny wykładnik?
Odwrotność potęgi o wykładniku dodatnim: . Dla ułamka odwracamy go i zmieniamy wykładnik na dodatni: . Znak wyniku zależy tylko od podstawy i parzystości wykładnika.
Jak dodawać i odejmować potęgi?
Nie ma na to prawa, które zwija sumę do jednej potęgi. Gdy składniki mają tę samą podstawę, wyłącz najmniejszą potęgę przed nawias: . Gdy podstawy są różne, spróbuj najpierw sprowadzić je do wspólnej.
Jak sprowadzić potęgi do wspólnej podstawy?
Szukaj liczby, której potęgami są wszystkie podstawy w zadaniu: to potęgi dwójki, a to potęgi trójki. Zamień każdą podstawę (), potem zastosuj prawo potęgi potęgi i dodaj albo odejmij wykładniki. Tak rozwiązuje się zadania z arkuszy, w których odpowiedź jest podana jako jedna potęga.
Jak zapisać liczbę w notacji wykładniczej?
Przesuń przecinek tak, żeby przed nim została jedna cyfra różna od zera, i policz, o ile miejsc go przesunięto. Przesunięcie w lewo daje dodatni wykładnik dziesiątki, w prawo – ujemny. Liczba to , a to .
Czy prawa działań działają dla ujemnych podstaw?
Tak, o ile wykładniki są całkowite. Karta stwierdza, że przy wykładnikach całkowitych prawa obowiązują dla wszystkich i , więc na przykład . Dla wykładników niecałkowitych podstawa musi być dodatnia – tym zajmuje się hasło o potędze o wykładniku wymiernym.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: