Wartość bezwzględna
Opis
Wartość bezwzględna liczby , zapisywana , to odległość tej liczby od zera na osi liczbowej. Odległość nie bywa ujemna, więc wynik jest zawsze zerem albo liczbą dodatnią. Liczby i leżą po przeciwnych stronach zera, ale obie w odległości , dlatego .
Ta sama myśl ma zapis algebraiczny, w którym są dwa przypadki. Gdy , to (liczba nieujemna zostaje bez zmian). Gdy , to (zmieniamy znak, więc z ujemnej robi się dodatnia). Minus w zapisie nie znaczy „liczba ujemna", tylko „liczba przeciwna do " – dla mamy .
Najważniejsze zasady:
- dla każdej liczby, a tylko wtedy, gdy ,
- , bo liczby przeciwne są tak samo daleko od zera,
- moduł przechodzi przez mnożenie i dzielenie: oraz , ale nie przechodzi przez dodawanie i odejmowanie,
- to odległość między punktami i na osi liczbowej.
Ostatnia zasada jest najużyteczniejsza. Zapis czytamy: „jak daleko jest od ". Dla odległość wynosi , dla wynosi . Dzięki temu zadania z modułem często da się rozwiązać rysunkiem osi, bez rachunków.
Aby obliczyć wartość wyrażenia z modułem, trzeba wiedzieć, jaki znak ma liczba pod kreskami. Jeśli jest nieujemna, kreski po prostu znikają. Jeśli ujemna, kreski zastępujemy minusem i całe wyrażenie bierzemy w nawias: . Dla liczb z pierwiastkami znak ustalamy przez oszacowanie: , więc , a .
Równania i nierówności z niewiadomą pod modułem mają osobne hasła: równania z wartością bezwzględną i nierówności z wartością bezwzględną. Tutaj zajmujemy się samym pojęciem i obliczaniem wartości.
Wzory
Tabela
| 2 | 5 | ||
| 0 | 3 | ||
| 3 | 0 | ||
| 5 | 2 |
Wykres
Przykład
Przykład 1 – liczba z dwoma modułami. Oblicz wartość wyrażenia .
Najpierw znaki. Ponieważ , więc (kreski znikają), a (zmieniamy znak):
Podstawiamy i opuszczamy nawiasy, pamiętając o minusie przed trójką:
Kontrola: , a wyrażenie z założenia to .
Przykład 2 – odległość na osi. Na osi liczbowej zaznaczono punkty i . Jaka jest odległość między nimi i które liczby leżą w odległości od liczby ?
Odległość to moduł różnicy, a kolejność odejmowania nie ma znaczenia: oraz . Liczby w odległości od leżą po obu jego stronach: oraz . Sprawdzenie: i .
Przykład 3 – wyrażenie z niewiadomą. Dla uprość wyrażenie .
Znak każdego składnika wynika z założenia. Skoro , to i . Skoro , to i . Zatem:
Wynik nie zależy od – to suma odległości od i od , a punkt między nimi dzieli odcinek o długości na dwie części. Dla i też wychodzi .
Porównanie
| Zapis | Co znaczy | Przykład dla |
|---|---|---|
| odległość od zera | ||
| liczba przeciwna | ||
| przeciwność odległości | ||
| odległość od | dla : |
Wartość bezwzględna po angielsku to „absolute value", a odległość na osi – „distance". Zwróć uwagę: bywa dodatnie, a nigdy nie jest dodatnie.
Typowe błędy
Moduł jako „zdejmowanie minusa" z napisu. Zapis jest prawdziwy tylko dla . Dla wychodzi , a nie . Zawsze najpierw pytaj o znak liczby pod kreskami.
Opuszczenie kresek bez zmiany znaku. Uczeń pisze . Ta liczba jest ujemna (), a moduł nie może być ujemny. Poprawnie: .
Moduł sumy jako suma modułów. Zapis jest fałszywy. Dla i lewa strona to , prawa . Prawdziwa jest tylko nierówność trójkąta .
Moduł różnicy jako różnica modułów. Dla tych samych liczb , ale . Różnica modułów może wyjść ujemna, a moduł różnicy – nigdy.
Zgubiony nawias przy zmianie znaku. Przy uczeń pisze zamiast . Minus dotyczy całego wyrażenia pod kreskami, więc zmienia znak każdego składnika. Szczególnie groźny jest ten błąd, gdy przed modułem stoi jeszcze mnożnik, jak w .
Zły kierunek odległości. Zapis uczeń czyta jako odległość od . To odległość od , bo . Przy odległości od w środku musi stać .
Sprawdź się
Uzupełnij tabelę dla .
| 0 | |
Wartość wyrażenia wynosi , a wartość wynosi .
Odległość między punktami i na osi liczbowej to .
W odległości od liczby leżą dwie liczby: mniejsza to , a większa to .
Dla i mamy , natomiast .
Wartość bezwzględna żadnej liczby nie jest mniejsza od .
Dla wyrażenie jest równe .
Najczęściej zadawane pytania
Czy wartość bezwzględna może być ujemna?
Nie. To odległość od zera, a odległość nie bywa ujemna. Najmniejsza możliwa wartość to i przyjmuje ją tylko liczba . Jeżeli w obliczeniach wyszedł ujemny wynik z modułu, gdzieś pominięto zmianę znaku.
Ile wynosi wartość bezwzględna z liczby ujemnej?
Jest to liczba do niej przeciwna, czyli dodatnia: , . Dla wyrażenia, które jest ujemne, na przykład , zmieniamy znak całego wyrażenia: .
Jak sprawdzić, czy wyrażenie pod modułem jest dodatnie, czy ujemne?
Oszacuj je. Dla pamiętaj, że jest między a (bo ), więc różnica jest ujemna. Przy wyrażeniu z niewiadomą korzystaj z założenia z treści, jak w przykładzie z przedziałem .
Dlaczego nie jest równe ?
Gdy liczby mają różne znaki, częściowo się „znoszą" jeszcze pod kreskami. Dla i suma to , a moduł , podczas gdy suma modułów to . Zawsze jednak – to nierówność trójkąta.
Co oznacza zapis na osi liczbowej?
Odległość punktu od punktu . Przykładowo to odległość od , a to odległość od (bo ). Dzięki temu warunek „liczby oddalone od o " zapisujemy jako .
Czy zawsze?
Tak, dla dowolnych liczb rzeczywistych, a analogiczny wzór na iloraz obowiązuje dla . Przykład: i . Stąd można wyłączać liczby przed moduł: .
Czy wartość bezwzględna jest na karcie wzorów?
Tak. W rozdziale 1 karty „Wybrane wzory matematyczne" są definicja, nierówność trójkąta, wzory na iloczyn i iloraz oraz opis odległości na osi liczbowej. Warto je odnaleźć przed maturą, ale w większości zadań wystarcza samo zrozumienie, że moduł to odległość.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: