Wszystkie zagadnienia: Liczby i algebra
podstawowy matura podstawowa z matematykimatura rozszerzona z matematykiwartość bezwzględnaodległość na osioś liczbowa

Wartość bezwzględna

01

Opis

Wartość bezwzględna liczby xx, zapisywana ∣x∣\lvert x \rvert, to odległość tej liczby od zera na osi liczbowej. Odległość nie bywa ujemna, więc wynik jest zawsze zerem albo liczbą dodatnią. Liczby 55 i −5-5 leżą po przeciwnych stronach zera, ale obie w odległości 55, dlatego ∣5∣=∣−5∣=5\lvert 5 \rvert = \lvert -5 \rvert = 5.

Ta sama myśl ma zapis algebraiczny, w którym są dwa przypadki. Gdy x≥0x \geq 0, to ∣x∣=x\lvert x \rvert = x (liczba nieujemna zostaje bez zmian). Gdy x<0x < 0, to ∣x∣=−x\lvert x \rvert = -x (zmieniamy znak, więc z ujemnej robi się dodatnia). Minus w zapisie −x-x nie znaczy „liczba ujemna", tylko „liczba przeciwna do xx" – dla x=−4x = -4 mamy −x=4-x = 4.

Najważniejsze zasady:

  • ∣x∣≥0\lvert x \rvert \geq 0 dla każdej liczby, a ∣x∣=0\lvert x \rvert = 0 tylko wtedy, gdy x=0x = 0,
  • ∣−x∣=∣x∣\lvert -x \rvert = \lvert x \rvert, bo liczby przeciwne są tak samo daleko od zera,
  • moduł przechodzi przez mnożenie i dzielenie: ∣x⋅y∣=∣x∣⋅∣y∣\lvert x \cdot y \rvert = \lvert x \rvert \cdot \lvert y \rvert oraz ∣xy∣=∣x∣∣y∣\left\lvert \frac{x}{y} \right\rvert = \frac{\lvert x \rvert}{\lvert y \rvert}, ale nie przechodzi przez dodawanie i odejmowanie,
  • ∣x−a∣\lvert x - a \rvert to odległość między punktami xx i aa na osi liczbowej.

Ostatnia zasada jest najużyteczniejsza. Zapis ∣x−3∣\lvert x - 3 \rvert czytamy: „jak daleko xx jest od 33". Dla x=5x = 5 odległość wynosi 22, dla x=−2x = -2 wynosi 55. Dzięki temu zadania z modułem często da się rozwiązać rysunkiem osi, bez rachunków.

Aby obliczyć wartość wyrażenia z modułem, trzeba wiedzieć, jaki znak ma liczba pod kreskami. Jeśli jest nieujemna, kreski po prostu znikają. Jeśli ujemna, kreski zastępujemy minusem i całe wyrażenie bierzemy w nawias: ∣a∣=−(a)\lvert a \rvert = -(a). Dla liczb z pierwiastkami znak ustalamy przez oszacowanie: 5≈2,24\sqrt{5} \approx 2{,}24, więc 5−3<0\sqrt{5} - 3 < 0, a 5−1>0\sqrt{5} - 1 > 0.

Równania i nierówności z niewiadomą pod modułem mają osobne hasła: równania z wartością bezwzględną i nierówności z wartością bezwzględną. Tutaj zajmujemy się samym pojęciem i obliczaniem wartości.

02

Wzory

Definicja karta CKE
∣x∣={xdla x≥0−xdla x<0\lvert x \rvert = \begin{cases} x & \text{dla } x \geq 0 \\ -x & \text{dla } x < 0 \end{cases}
Dwa przypadki: liczba nieujemna bez zmian, ujemna ze zmienionym znakiem.
Odległość od zera karta CKE
∣x∣≥0\lvert x \rvert \geq 0
Równość tylko dla x=0x = 0.
Liczby przeciwne karta CKE
∣−x∣=∣x∣\lvert -x \rvert = \lvert x \rvert
Liczby przeciwne mają ten sam moduł.
Iloczyn karta CKE
∣x⋅y∣=∣x∣⋅∣y∣\lvert x \cdot y \rvert = \lvert x \rvert \cdot \lvert y \rvert
Dla dowolnych liczb rzeczywistych.
Iloraz karta CKE
∣xy∣=∣x∣∣y∣\left\lvert \frac{x}{y} \right\rvert = \frac{\lvert x \rvert}{\lvert y \rvert}
Dla y≠0y \neq 0.
Nierówność trójkąta karta CKE
∣x+y∣≤∣x∣+∣y∣\lvert x + y \rvert \leq \lvert x \rvert + \lvert y \rvert
Równość zachodzi, gdy liczby mają ten sam znak (albo któraś jest zerem). Na karcie jest też wersja z różnicą: ∣x−y∣≤∣x∣+∣y∣\lvert x - y \rvert \leq \lvert x \rvert + \lvert y \rvert.
Odległość dwóch liczb
d(x,a)=∣x−a∣d(x, a) = \lvert x - a \rvert
Odległość punktów xx i aa na osi liczbowej. Na karcie jest opisana słowami przy definicji modułu.
03

Tabela

Wartości ∣x∣\lvert x \rvert i ∣x−3∣\lvert x - 3 \rvert dla kilku liczb
xxx−3x - 3∣x∣\lvert x \rvert∣x−3∣\lvert x - 3 \rvert
−2-2−5-525
00−3-303
330030
552252
04

Wykres

Wykresy funkcji f(x)=∣x∣f(x) = \lvert x \rvert oraz g(x)=∣x−3∣g(x) = \lvert x - 3 \rvert
xy-4-22468-11234560 zero zero
f(x)=∣x∣f(x) = \lvert x \rvertg(x)=∣x−3∣g(x) = \lvert x - 3 \rvert
05

Przykład

Przykład 1 – liczba z dwoma modułami. Oblicz wartość wyrażenia ∣5−1∣−3∣2−5∣\lvert \sqrt{5} - 1 \rvert - 3\lvert 2 - \sqrt{5} \rvert.

Najpierw znaki. Ponieważ 5≈2,24\sqrt{5} \approx 2{,}24, więc 5−1>0\sqrt{5} - 1 > 0 (kreski znikają), a 2−5<02 - \sqrt{5} < 0 (zmieniamy znak):

∣5−1∣=5−1,∣2−5∣=−(2−5)=5−2\lvert \sqrt{5} - 1 \rvert = \sqrt{5} - 1, \qquad \lvert 2 - \sqrt{5} \rvert = -(2 - \sqrt{5}) = \sqrt{5} - 2

Podstawiamy i opuszczamy nawiasy, pamiętając o minusie przed trójką:

5−1−3(5−2)=5−1−35+6=5−25\sqrt{5} - 1 - 3(\sqrt{5} - 2) = \sqrt{5} - 1 - 3\sqrt{5} + 6 = 5 - 2\sqrt{5}

Kontrola: 5−25≈0,535 - 2\sqrt{5} \approx 0{,}53, a wyrażenie z założenia to 1,24−3⋅0,24≈0,531{,}24 - 3 \cdot 0{,}24 \approx 0{,}53.

Przykład 2 – odległość na osi. Na osi liczbowej zaznaczono punkty −2-2 i 55. Jaka jest odległość między nimi i które liczby leżą w odległości 44 od liczby 33?

Odległość to moduł różnicy, a kolejność odejmowania nie ma znaczenia: ∣5−(−2)∣=∣7∣=7\lvert 5 - (-2) \rvert = \lvert 7 \rvert = 7 oraz ∣−2−5∣=∣−7∣=7\lvert -2 - 5 \rvert = \lvert -7 \rvert = 7. Liczby w odległości 44 od 33 leżą po obu jego stronach: 3−4=−13 - 4 = -1 oraz 3+4=73 + 4 = 7. Sprawdzenie: ∣−1−3∣=4\lvert -1 - 3 \rvert = 4 i ∣7−3∣=4\lvert 7 - 3 \rvert = 4.

Przykład 3 – wyrażenie z niewiadomą. Dla −1<x<2-1 < x < 2 uprość wyrażenie ∣x−2∣+∣x+1∣\lvert x - 2 \rvert + \lvert x + 1 \rvert.

Znak każdego składnika wynika z założenia. Skoro x<2x < 2, to x−2<0x - 2 < 0 i ∣x−2∣=−(x−2)=2−x\lvert x - 2 \rvert = -(x - 2) = 2 - x. Skoro x>−1x > -1, to x+1>0x + 1 > 0 i ∣x+1∣=x+1\lvert x + 1 \rvert = x + 1. Zatem:

∣x−2∣+∣x+1∣=(2−x)+(x+1)=3\lvert x - 2 \rvert + \lvert x + 1 \rvert = (2 - x) + (x + 1) = 3

Wynik nie zależy od xx – to suma odległości xx od 22 i od −1-1, a punkt między nimi dzieli odcinek o długości 33 na dwie części. Dla x=0x = 0 i x=1x = 1 też wychodzi 33.

06

Porównanie

ZapisCo znaczyPrzykład dla x=−4x = -4
∣x∣\lvert x \rvertodległość od zera44
−x-xliczba przeciwna44
−∣x∣-\lvert x \rvertprzeciwność odległości−4-4
∣x−a∣\lvert x - a \rvertodległość od aadla a=1a = 1: 55

Wartość bezwzględna po angielsku to „absolute value", a odległość na osi – „distance". Zwróć uwagę: −x-x bywa dodatnie, a −∣x∣-\lvert x \rvert nigdy nie jest dodatnie.

07

Typowe błędy

Moduł jako „zdejmowanie minusa" z napisu. Zapis ∣x∣=x\lvert x \rvert = x jest prawdziwy tylko dla x≥0x \geq 0. Dla x=−3x = -3 wychodzi ∣−3∣=3\lvert -3 \rvert = 3, a nie −3-3. Zawsze najpierw pytaj o znak liczby pod kreskami.

Opuszczenie kresek bez zmiany znaku. Uczeń pisze ∣5−3∣=5−3\lvert \sqrt{5} - 3 \rvert = \sqrt{5} - 3. Ta liczba jest ujemna (≈−0,76\approx -0{,}76), a moduł nie może być ujemny. Poprawnie: ∣5−3∣=3−5≈0,76\lvert \sqrt{5} - 3 \rvert = 3 - \sqrt{5} \approx 0{,}76.

Moduł sumy jako suma modułów. Zapis ∣a+b∣=∣a∣+∣b∣\lvert a + b \rvert = \lvert a \rvert + \lvert b \rvert jest fałszywy. Dla a=3a = 3 i b=−5b = -5 lewa strona to ∣−2∣=2\lvert -2 \rvert = 2, prawa 3+5=83 + 5 = 8. Prawdziwa jest tylko nierówność trójkąta ∣a+b∣≤∣a∣+∣b∣\lvert a + b \rvert \leq \lvert a \rvert + \lvert b \rvert.

Moduł różnicy jako różnica modułów. Dla tych samych liczb ∣3−5∣=2\lvert 3 - 5 \rvert = 2, ale ∣3∣−∣5∣=−2\lvert 3 \rvert - \lvert 5 \rvert = -2. Różnica modułów może wyjść ujemna, a moduł różnicy – nigdy.

Zgubiony nawias przy zmianie znaku. Przy ∣2−5∣\lvert 2 - \sqrt{5} \rvert uczeń pisze −2−5-2 - \sqrt{5} zamiast −(2−5)=5−2-(2 - \sqrt{5}) = \sqrt{5} - 2. Minus dotyczy całego wyrażenia pod kreskami, więc zmienia znak każdego składnika. Szczególnie groźny jest ten błąd, gdy przed modułem stoi jeszcze mnożnik, jak w 3∣2−5∣3\lvert 2 - \sqrt{5} \rvert.

Zły kierunek odległości. Zapis ∣x+3∣\lvert x + 3 \rvert uczeń czyta jako odległość od 33. To odległość od −3-3, bo x+3=x−(−3)x + 3 = x - (-3). Przy odległości od aa w środku musi stać x−ax - a.

08

Sprawdź się

Uzupełnij tabelę dla ∣x−3∣\lvert x - 3 \rvert.

xx∣x−3∣\lvert x - 3 \rvert
−2-2
00
330
55

Wartość wyrażenia ∣−7∣\lvert -7 \rvert wynosi , a wartość ∣3−8∣\lvert 3 - 8 \rvert wynosi .

Odległość między punktami −2-2 i 55 na osi liczbowej to .

W odległości 44 od liczby 33 leżą dwie liczby: mniejsza to , a większa to .

Dla a=3a = 3 i b=−5b = -5 mamy ∣a+b∣=\lvert a + b \rvert = , natomiast ∣a∣+∣b∣=\lvert a \rvert + \lvert b \rvert = .

Wartość bezwzględna żadnej liczby nie jest mniejsza od .

Dla −1<x<2-1 < x < 2 wyrażenie ∣x−2∣+∣x+1∣\lvert x - 2 \rvert + \lvert x + 1 \rvert jest równe .

09

Najczęściej zadawane pytania

Czy wartość bezwzględna może być ujemna?

Nie. To odległość od zera, a odległość nie bywa ujemna. Najmniejsza możliwa wartość to 00 i przyjmuje ją tylko liczba 00. Jeżeli w obliczeniach wyszedł ujemny wynik z modułu, gdzieś pominięto zmianę znaku.

Ile wynosi wartość bezwzględna z liczby ujemnej?

Jest to liczba do niej przeciwna, czyli dodatnia: ∣−6∣=6\lvert -6 \rvert = 6, ∣−0,5∣=0,5\lvert -0{,}5 \rvert = 0{,}5. Dla wyrażenia, które jest ujemne, na przykład 5−3\sqrt{5} - 3, zmieniamy znak całego wyrażenia: ∣5−3∣=3−5\lvert \sqrt{5} - 3 \rvert = 3 - \sqrt{5}.

Jak sprawdzić, czy wyrażenie pod modułem jest dodatnie, czy ujemne?

Oszacuj je. Dla 5−3\sqrt{5} - 3 pamiętaj, że 5\sqrt{5} jest między 22 a 33 (bo 4<5<94 < 5 < 9), więc różnica jest ujemna. Przy wyrażeniu z niewiadomą korzystaj z założenia z treści, jak w przykładzie z przedziałem −1<x<2-1 < x < 2.

Dlaczego ∣a+b∣\lvert a + b \rvert nie jest równe ∣a∣+∣b∣\lvert a \rvert + \lvert b \rvert?

Gdy liczby mają różne znaki, częściowo się „znoszą" jeszcze pod kreskami. Dla 33 i −5-5 suma to −2-2, a moduł 22, podczas gdy suma modułów to 88. Zawsze jednak ∣a+b∣≤∣a∣+∣b∣\lvert a + b \rvert \leq \lvert a \rvert + \lvert b \rvert – to nierówność trójkąta.

Co oznacza zapis ∣x−a∣\lvert x - a \rvert na osi liczbowej?

Odległość punktu xx od punktu aa. Przykładowo ∣x−3∣\lvert x - 3 \rvert to odległość xx od 33, a ∣x+2∣\lvert x + 2 \rvert to odległość xx od −2-2 (bo x+2=x−(−2)x + 2 = x - (-2)). Dzięki temu warunek „liczby oddalone od aa o rr" zapisujemy jako ∣x−a∣=r\lvert x - a \rvert = r.

Czy ∣x⋅y∣=∣x∣⋅∣y∣\lvert x \cdot y \rvert = \lvert x \rvert \cdot \lvert y \rvert zawsze?

Tak, dla dowolnych liczb rzeczywistych, a analogiczny wzór na iloraz obowiązuje dla y≠0y \neq 0. Przykład: ∣−2⋅7∣=14\lvert -2 \cdot 7 \rvert = 14 i ∣−2∣⋅∣7∣=2⋅7=14\lvert -2 \rvert \cdot \lvert 7 \rvert = 2 \cdot 7 = 14. Stąd można wyłączać liczby przed moduł: ∣3x∣=3∣x∣\lvert 3x \rvert = 3\lvert x \rvert.

Czy wartość bezwzględna jest na karcie wzorów?

Tak. W rozdziale 1 karty „Wybrane wzory matematyczne" są definicja, nierówność trójkąta, wzory na iloczyn i iloraz oraz opis odległości na osi liczbowej. Warto je odnaleźć przed maturą, ale w większości zadań wystarcza samo zrozumienie, że moduł to odległość.

↗

Powiązane zagadnienia