Wszystkie zagadnienia: Liczby i algebra
zaawansowany matura podstawowa z matematykimatura rozszerzona z matematykidowodynierównościtożsamości

Dowody nierówności i tożsamości algebraicznych

01

Opis

Polecenie „wykaż, że nierówność jest prawdziwa" albo „udowodnij tożsamość" oznacza coś innego niż „rozwiąż nierówność". Nie szukasz zbioru rozwiązań, tylko pokazujesz, że teza zachodzi dla wszystkich dopuszczalnych liczb naraz. Sprawdzenie kilku przykładów niczego nie dowodzi, bo następna para liczb mogłaby być kontrprzykładem. Ogólne zasady zapisu dowodu (założenie, teza, wniosek) są w haśle jak pisać dowód na maturze. Tutaj zajmujemy się samą algebrą: jak przekształcić tezę, żeby było widać, że jest prawdziwa.

Cały pomysł mieści się w jednym zdaniu: przenieś wszystko na jedną stronę i pokaż, że różnica L−PL - P ma znak, którego potrzebujesz. Zwykle robi się to przez doprowadzenie różnicy do sumy kwadratów albo do iloczynu czynników o znanym znaku. Kwadrat każdej liczby rzeczywistej jest nieujemny, a suma liczb nieujemnych jest nieujemna – na tych dwóch faktach opiera się większość dowodów.

Cztery zasady, które porządkują każde rozwiązanie:

  • Wybierz sposób. Najczęściej: różnica L−PL - P sprowadzona do (…)2≥0(\ldots)^2 \geq 0, rozbicie na sumę kilku kwadratów, wspólny mianownik i rozkład licznika na czynniki, a przy nierówności z jedną niewiadomą w drugiej potędze – wyróżnik trójmianu.
  • Pilnuj założeń o znaku. Mnożyć obie strony przez wyrażenie wolno bez zmiany kierunku nierówności tylko wtedy, gdy wiesz, że jest dodatnie. Dla x,y>0x, y > 0 wolno mnożyć przez xyxy, dla dowolnych rzeczywistych – nie.
  • Rozkład sprawdź. Po rozbiciu na kwadraty rozwiń je i porównaj z wyrażeniem wyjściowym. Jedna pomyłka w znaku wyrzuca całe rozumowanie.
  • Zamknij dowód zdaniem. Napisz, dlaczego wyrażenie jest nieujemne (kwadrat jest nieujemny, x+y>0x + y > 0 z założenia), i że teza zachodzi. W zasadach oceniania CKE to zdanie bywa osobnym wymogiem.

Tożsamość to równość prawdziwa dla wszystkich wartości zmiennych (przy której oba wyrażenia mają sens). Dowodzi się jej, przekształcając jedną stronę w drugą albo obie do tej samej postaci, albo pokazując, że L−P=0L - P = 0.

Dowody nierówności z wartością bezwzględną i rozwiązywanie nierówności kwadratowych mają własne hasła: nierówności z wartością bezwzględną i nierówności kwadratowe. Same wzory skróconego mnożenia – jako narzędzie – omawia wzory skróconego mnożenia.

Na poziomie rozszerzonym zadanie „wykaż, że" jest pełnowartościowym zadaniem otwartym za 3 punkty, a klucz dopuszcza często drugą drogę, przez pochodną funkcji z parametrem (więcej w zadaniach optymalizacyjnych z pochodną). Na poziomie podstawowym dowód nierówności pojawiał się w arkuszach w starszej formule (zadania za 2 punkty); wymaganie ogólne IV (rozumowanie i argumentacja) obowiązuje na obu poziomach.

02

Wzory

Podstawowa nierówność
a2+b2≥2aba^2 + b^2 \geq 2ab
Dla dowolnych liczb rzeczywistych a,ba, b. Równość tylko dla a=ba = b. Wynika z (a−b)2≥0(a - b)^2 \geq 0.
Suma odwrotności
ab+ba≥2\frac{a}{b} + \frac{b}{a} \geq 2
Dla a,b>0a, b > 0 (obie liczby tego samego znaku wystarcza, ale na maturze zwykle jest a,b>0a, b > 0).
Nierówność między średnimi karta CKE
a2+b22≥a+b2≥ab\sqrt{\frac{a^2 + b^2}{2}} \geq \frac{a + b}{2} \geq \sqrt{ab}
Dla a,b≥0a, b \geq 0; równość tylko dla a=ba = b. Na karcie w rozdziale „Parametry danych statystycznych", w postaci kˉ≥aˉ≥gˉ\bar{k} \geq \bar{a} \geq \bar{g}.
Średnia arytmetyczna i harmoniczna
a+b2≥2aba+b\frac{a + b}{2} \geq \frac{2ab}{a + b}
Dla a,b>0a, b > 0. Nie ma jej na karcie – wynika z różnicy (a−b)22(a+b)\frac{(a-b)^2}{2(a+b)}.
Trójmian zawsze nieujemny
px2+qx+r≥0 dla kaz˙dego x⇔p>0 i Δ≤0px^2 + qx + r \geq 0 \text{ dla każdego } x \Leftrightarrow p > 0 \text{ i } \Delta \leq 0
Gdzie Δ=q2−4pr\Delta = q^2 - 4pr. Podstawa metody z wyróżnikiem; wyróżnik jest na karcie, ten warunek – nie.
Znak ułamka
AB≥0⇐A≥0 i B>0\frac{A}{B} \geq 0 \Leftarrow A \geq 0 \text{ i } B > 0
Po wspólnym mianowniku wystarczy ocenić znak licznika i mianownika osobno.
03

Tabela

Nierówność a+b2≥2aba+b\frac{a+b}{2} \geq \frac{2ab}{a+b} dla kilku par liczb dodatnich – różnica zgadza się ze wzorem (a−b)22(a+b)\frac{(a-b)^2}{2(a+b)}
aabba+b2\frac{a+b}{2}2aba+b\frac{2ab}{a+b}różnica(a−b)22(a+b)\frac{(a-b)^2}{2(a+b)}
13232\frac{3}{2}12\frac{1}{2}12\frac{1}{2}
264311
354154\frac{15}{4}14\frac{1}{4}14\frac{1}{4}
285165\frac{16}{5}95\frac{9}{5}95\frac{9}{5}
444400
04

Przykład

Przykład 1 – suma odwrotności. Wykaż, że dla a>0a > 0 i b>0b > 0 prawdziwa jest nierówność ab+ba≥2\frac{a}{b} + \frac{b}{a} \geq 2.

Liczymy różnicę stron i sprowadzamy do wspólnego mianownika abab:

ab+ba−2=a2+b2−2abab=(a−b)2ab\frac{a}{b} + \frac{b}{a} - 2 = \frac{a^2 + b^2 - 2ab}{ab} = \frac{(a - b)^2}{ab}

Licznik jest kwadratem, więc (a−b)2≥0(a - b)^2 \geq 0. Mianownik jest dodatni z założenia (a>0a > 0, b>0b > 0). Ułamek o nieujemnym liczniku i dodatnim mianowniku jest nieujemny, zatem ab+ba−2≥0\frac{a}{b} + \frac{b}{a} - 2 \geq 0, czyli teza jest prawdziwa. Równość zachodzi, gdy a=ba = b. Założenie a,b>0a, b > 0 jest tu istotne: dla a=1a = 1, b=−1b = -1 lewa strona wynosi −2-2.

Przykład 2 – średnia arytmetyczna i harmoniczna. Wykaż, że dla a,b>0a, b > 0 zachodzi a+b2≥2aba+b\frac{a + b}{2} \geq \frac{2ab}{a + b}.

Różnica ze wspólnym mianownikiem 2(a+b)2(a + b):

a+b2−2aba+b=(a+b)2−4ab2(a+b)=a2−2ab+b22(a+b)=(a−b)22(a+b)\frac{a+b}{2} - \frac{2ab}{a+b} = \frac{(a+b)^2 - 4ab}{2(a+b)} = \frac{a^2 - 2ab + b^2}{2(a+b)} = \frac{(a-b)^2}{2(a+b)}

Licznik jest nieujemny jako kwadrat, mianownik dodatni, bo a+b>0a + b > 0. Różnica jest nieujemna, więc teza jest prawdziwa. Ostatni wiersz tabeli wyżej pokazuje, kiedy zachodzi równość: dla a=ba = b. Wartości z tabeli (na przykład dla a=3a = 3, b=5b = 5 różnica 14\frac14) potwierdzają wzór, ale to wyprowadzenie na literach jest dowodem.

Przykład 3 – tożsamość. Wykaż, że dla dowolnych liczb rzeczywistych a,b,c,da, b, c, d zachodzi

(a2+b2)(c2+d2)=(ac+bd)2+(ad−bc)2(a^2 + b^2)(c^2 + d^2) = (ac + bd)^2 + (ad - bc)^2

Rozwijamy lewą stronę: a2c2+a2d2+b2c2+b2d2a^2c^2 + a^2d^2 + b^2c^2 + b^2d^2. Prawą rozwijamy wzorami na kwadrat sumy i różnicy:

(ac+bd)2+(ad−bc)2=a2c2+2abcd+b2d2+a2d2−2abcd+b2c2(ac + bd)^2 + (ad - bc)^2 = a^2c^2 + 2abcd + b^2d^2 + a^2d^2 - 2abcd + b^2c^2

Składniki 2abcd2abcd i −2abcd-2abcd się redukują i zostaje a2c2+a2d2+b2c2+b2d2a^2c^2 + a^2d^2 + b^2c^2 + b^2d^2 – dokładnie lewa strona. Dla kontroli: dla a=1a = 1, b=2b = 2, c=3c = 3, d=4d = 4 obie strony wynoszą 125125. Ta kontrola jest tylko sprawdzeniem rachunku, nie częścią dowodu.

05

Porównanie

MetodaKiedy działaZakończenieUwaga
Kwadrat różnicydwie zmienne, a2+b2a^2 + b^2 i 2ab2ab(a−b)2≥0(a-b)^2 \geq 0najprostsza, od niej zaczynaj
Suma kwadratówtrzy i więcej składników, wiele zmiennych(…)2+(…)2≥0(\ldots)^2 + (\ldots)^2 \geq 0rozkład sprawdź rozwinięciem
Wspólny mianownikułamki, zmienne dodatnielicznik ≥0\geq 0, mianownik >0> 0użyj założenia o znaku
Wyróżniknierówność kwadratowa względem jednej zmiennejp>0p > 0 i Δ≤0\Delta \leq 0Δ\Delta zapisz tak, by było widać znak
Pochodnatylko rozszerzenie, funkcja z parametremminimum funkcji ≥0\geq 0dłuższa, ale klucz ją dopuszcza

Po angielsku: nierówność między średnimi to AM–GM inequality (arithmetic mean – geometric mean), a nierówność a2+b2≥2aba^2 + b^2 \geq 2ab bywa nazywana trivial inequality.

06

Typowe błędy

Sprawdzenie na liczbach zamiast dowodu. Uczeń podstawia x=1x = 1, y=2y = 2, wychodzi mu prawda i pisze „czyli nierówność zachodzi". Takie rozwiązanie nie jest dowodem. W kluczu z maja 2026 (rozszerzenie, zadanie 3) stoi wprost: jeżeli zdający sprawdza nierówność tylko dla wybranych wartości xx i yy, dostaje 0 punktów za całe rozwiązanie. Liczby służą do kontroli rachunku, nie do uzasadnienia.

Wychodzenie od tezy i dojście do „prawdy" bez równoważności. Zapis „−3=3-3 = 3, podnoszę obie strony do kwadratu, 9=99 = 9, więc prawda" pokazuje, że z fałszu można dojść do prawdy, bo podniesienie do kwadratu nie jest przekształceniem odwracalnym. Jeśli zaczynasz od tezy, każdy krok musi być równoważny i musisz to zaznaczyć. Bezpieczniej policzyć L−PL - P i przekształcać tylko to jedno wyrażenie.

Mnożenie przez wyrażenie o nieznanym znaku. Teza 1x+1y≤xy2+yx2\frac{1}{x} + \frac{1}{y} \leq \frac{x}{y^2} + \frac{y}{x^2} po pomnożeniu przez x2y2x^2y^2 zachowuje kierunek, bo x2y2>0x^2y^2 > 0. Ale mnożenie przez xyxy jest dozwolone tylko dla x,y>0x, y > 0; dla dowolnych liczb rzeczywistych xyxy może być ujemne i znak nierówności trzeba odwrócić. W zadaniu pisz, skąd znasz znak mnożnika.

Brak komentarza o nieujemności kwadratu. Po dojściu do (x−y)2≥0(x - y)^2 \geq 0 uczeń pisze „co kończy dowód" bez słowa uzasadnienia. W zasadach oceniania z maja 2026 pełne 3 punkty wymagają zapisania, że kwadrat każdej liczby rzeczywistej jest nieujemny, albo – przy postaci (x+y)(x−y)2≥0(x + y)(x - y)^2 \geq 0 – uzasadnienia, że czynnik x+yx + y jest dodatni dla liczb dodatnich. Jedno zdanie decyduje o ostatnim punkcie.

Pominięty przypadek równości albo ostrość nierówności. Gdy teza ma znak „>>", suma kwadratów daje tylko ≥0\geq 0. W zadaniu z maja 2017 (rozszerzenie, zadanie 7) o liczbach różnych x≠yx \neq y wyrażenie x2y2+2x2+2y2−8xy+4x^2y^2 + 2x^2 + 2y^2 - 8xy + 4 zapisuje się jako (xy−2)2+2(x−y)2(xy - 2)^2 + 2(x - y)^2; ostrą nierówność daje dopiero (x−y)2>0(x - y)^2 > 0, które wynika z założenia x≠yx \neq y. Analogicznie w maju 2026 przejście do (x2−y2)(x−y)≥0(x^2 - y^2)(x - y) \geq 0 i rozpatrzenie x>yx > y oraz x<yx < y z pominięciem x=yx = y kosztuje punkt (uwaga 2 w kluczu).

Nierówność między średnimi dla liczb ujemnych. Zapis a+b2≥ab\frac{a + b}{2} \geq \sqrt{ab} wymaga a,b≥0a, b \geq 0. Dla a=−4a = -4, b=−1b = -1 lewa strona wynosi −2,5-2{,}5, a prawa 22, więc nierówność jest fałszywa. Powołując się na średnie, wpisz założenie.

Błąd w rozkładzie na kwadraty. Przy 3x2+5y2−4xy3x^2 + 5y^2 - 4xy uczeń zapisuje (x−2y)2+2x2+y2(x - 2y)^2 + 2x^2 + y^2, ale pomija środkowy wyraz i dostaje (x−2y)2=x2−2xy+4y2(x - 2y)^2 = x^2 - 2xy + 4y^2. Poprawnie (x−2y)2=x2−4xy+4y2(x - 2y)^2 = x^2 - 4xy + 4y^2, a razem z 2x2+y22x^2 + y^2 daje 3x2−4xy+5y23x^2 - 4xy + 5y^2. Po każdym rozkładzie rozwiń kwadraty i porównaj z początkiem.

07

Sprawdź się

Dla a=7a = 7 i b=3b = 3 policz wartości w tabeli, która pokazuje, że a2+b2−2ab=(a−b)2a^2 + b^2 - 2ab = (a - b)^2.

wyrażeniewartość
a2+b2a^2 + b^2
2ab2ab
a2+b2−2aba^2 + b^2 - 2ab
(a−b)2(a - b)^216

Kwadrat każdej liczby rzeczywistej jest zawsze , dlatego (a−b)2≥0(a - b)^2 \geq 0.

Równość a2+b2=2aba^2 + b^2 = 2ab zachodzi tylko wtedy, gdy a=ba = b; dla a=4a = 4 druga liczba to b=b = .

Najmniejsza wartość wyrażenia ab+ba\frac{a}{b} + \frac{b}{a} dla liczb dodatnich a,ba, b wynosi .

Dla x=2x = 2 i y=1y = 1 wyrażenie 3x2+5y2−4xy3x^2 + 5y^2 - 4xy ma wartość , a rozkład (x−2y)2+2x2+y2(x - 2y)^2 + 2x^2 + y^2 daje tę samą liczbę.

Nierówność 4x+1x≥44x + \frac{1}{x} \geq 4 dla x>0x > 0 zamienia się w równość dla x=x = .

Trójmian x2+xy+y2x^2 + xy + y^2 potraktowany jako trójmian względem xx dla y=2y = 2 ma wyróżnik Δ=\Delta = , więc jest nieujemny dla każdego xx.

Dla a=−4a = -4 i b=−1b = -1 średnia arytmetyczna a+b2\frac{a + b}{2} wynosi , czyli jest ujemna, więc nierówność a+b2≥ab\frac{a + b}{2} \geq \sqrt{ab} wymaga założenia a,b≥0a, b \geq 0.

Dla a=1a = 1, b=2b = 2, c=3c = 3, d=4d = 4 iloczyn (a2+b2)(c2+d2)(a^2 + b^2)(c^2 + d^2) wynosi .

Mnożąc obie strony nierówności przez liczbę ujemną, znak nierówności .

08

Najczęściej zadawane pytania

Czy wystarczy sprawdzić nierówność dla kilku liczb?

Nie. Wykazanie nierówności dla wszystkich liczb rzeczywistych (lub dodatnich) wymaga rozumowania na literach. Sprawdzenie dla wybranych liczb nie jest dowodem, a w kluczu CKE z maja 2026 takie rozwiązanie dostaje 0 punktów. Liczby warto podstawić dopiero po dowodzie, żeby skontrolować rachunki.

Od czego zacząć dowód nierówności?

Przenieś wszystko na jedną stronę i zapisz L−P≥0L - P \geq 0 (albo P−L≥0P - L \geq 0, zależnie od kierunku). Potem sprowadź do wspólnego mianownika, jeśli są ułamki, rozwiń nawiasy i szukaj kwadratów lub czynników o znanym znaku. Zaczęcie od różnicy chroni przed błędem „zakładam tezę".

Skąd wiedzieć, jak rozbić wyrażenie na sumę kwadratów?

Pomaga kilka kroków. Najpierw spróbuj (a−b)2(a - b)^2 dla pary zmiennych, w której jest składnik −2ab-2ab. Zbierz wyrazy względem jednej zmiennej i dopełnij do kwadratu. Gdy zostają wyrazy w rodzaju 2x2+y22x^2 + y^2, nie trzeba ich rozkładać – są nieujemne same z siebie. Tak jest w rozkładzie 3x2+5y2−4xy=(x−2y)2+2x2+y23x^2 + 5y^2 - 4xy = (x - 2y)^2 + 2x^2 + y^2. Po rozkładzie zawsze rozwiń kwadraty i sprawdź.

Kiedy można mnożyć obie strony nierówności przez wyrażenie?

Gdy wiesz, że wyrażenie jest dodatnie – wtedy kierunek nierówności zostaje. Przy ujemnym mnożniku kierunek się odwraca, a przy mnożniku, którego znaku nie znasz, mnożyć nie wolno. Wyrażenie x2+1x^2 + 1 jest dodatnie zawsze, x2y2x^2y^2 dla x,y≠0x, y \neq 0, a xyxy jest dodatnie tylko wtedy, gdy xx i yy mają ten sam znak.

Jak użyć wyróżnika do dowodu nierówności?

Uporządkuj nierówność jako px2+qx+r≥0px^2 + qx + r \geq 0 ze współczynnikami zależnymi od drugiej zmiennej, policz Δ=q2−4pr\Delta = q^2 - 4pr i pokaż, że Δ≤0\Delta \leq 0, przy p>0p > 0. Na przykład x2+xy+y2x^2 + xy + y^2 względem xx ma Δ=y2−4y2=−3y2≤0\Delta = y^2 - 4y^2 = -3y^2 \leq 0 i p=1>0p = 1 > 0, więc wartość jest nieujemna dla każdego xx. Klucz CKE z czerwca 2026 uznaje tę drogę za pełnoprawną, o ile zapiszesz Δ\Delta w postaci, z której widać znak.

Jak zapisać dowód tożsamości?

Wybierz stronę bardziej skomplikowaną, przekształcaj ją krok po kroku aż do drugiej strony i pisz na końcu „co kończy dowód". Alternatywnie rozwiń obie strony i pokaż, że po redukcji wyrazów podobnych zostaje to samo. Unikaj zapisu „L=PL = P, więc ..., więc 0=00 = 0", chyba że wszystkie kroki są równoważne i to zaznaczysz.

Czy nierówność między średnimi jest na karcie wzorów?

Tak, choć w innym miejscu, niż można się spodziewać. Nie leży wśród wzorów skróconego mnożenia (rozdział 6), tylko w rozdziale 15 o parametrach danych statystycznych: dla liczb nieujemnych kˉ≥aˉ≥gˉ\bar{k} \geq \bar{a} \geq \bar{g}, a równość zachodzi wtedy i tylko wtedy, gdy wszystkie liczby są równe. Dla dwóch liczb to dokładnie a2+b22≥a+b2≥ab\sqrt{\frac{a^2+b^2}{2}} \geq \frac{a+b}{2} \geq \sqrt{ab}.

Jak uzasadnić, że nierówność jest ostra?

Suma kwadratów daje tylko ≥0\geq 0. Żeby dostać „>>", pokaż, że przynajmniej jeden kwadrat jest dodatni, korzystając z założenia z treści – na przykład z x≠yx \neq y wynika (x−y)2>0(x - y)^2 > 0. Zawsze wskaż, które założenie to daje; bez niego dowód ostrej nierówności jest niepełny.

↗

Powiązane zagadnienia