Poziomy macierzy RAID
Opis
Macierz RAID (Redundant Array of Independent Disks) to kilka dysków fizycznych, które system albo kontroler pokazuje jako jeden dysk logiczny. Poziom macierzy mówi, jak dane są rozkładane między dyski – i to od poziomu zależy, ile miejsca zostaje do użytku, ile dysków może się zepsuć bez utraty danych i czy zapis przyspiesza, czy zwalnia. Na egzaminie INF.02 RAID jest tematem części pisemnej: pytania sprawdzają, który poziom nie ma żadnej odporności na awarię, który polega na powielaniu danych, który wybrać przy zadanej liczbie dysków. W arkuszach praktycznych INF.02 zebranych na portalu (2021–2026) polecenie „utwórz macierz" nie pada – słowo RAID pojawia się tam tylko jako cecha płyty głównej w tabelach kosztorysu, np. „Płyta główna Asus M5A97 R2.0 AM3+ AMD970 4 DDR3 RAID/USB3/GLANATX" (arkusz CKE INF.02, styczeń 2022, zadanie 1).
W podstawie programowej RAID stoi obok kopii bezpieczeństwa, w jednostce o naprawie urządzeń. Podstawa programowa INF.02.5, efekt 2: „Uczeń tworzy i przywraca kopie bezpieczeństwa danych" – kryterium 10: „opisuje standardowe poziomy macierzy RAID", kryterium 11: „konfiguruje macierz RAID". Pierwsze kryterium to dokładnie to, o co pyta część pisemna; drugie tłumaczy, dlaczego w tym haśle są polecenia dla Windows i Linuksa, choć w arkuszach praktycznych ich nie ma. Sama macierz nie jest kopią zapasową – chroni przed awarią dysku, a nie przed skasowaniem pliku, ransomware czy pożarem; strategie kopii opisuje hasło Strategie kopii bezpieczeństwa.
Cztery zasady, które wystarczą do każdego pytania pisemnego z klucza:
- RAID 0 nie ma żadnej nadmiarowości. Dane są dzielone na paski między dyski, awaria jednego dysku niszczy całą macierz – to najczęściej sprawdzany fakt (arkusz CKE E.12, czerwiec 2022, część pisemna, zadanie 12 – klucz A).
- RAID 1 to lustro. Te same dane trafiają na dwa lub więcej dysków; pojemność użyteczna równa się pojemności jednego dysku (arkusz CKE E.12, styczeń 2014, część pisemna, zadanie 34 – klucz B).
- RAID 5 i RAID 6 to paski z parzystością. Parzystość zajmuje równowartość jednego dysku (RAID 5) albo dwóch (RAID 6), więc minimum to odpowiednio 3 i 4 dyski (dokumentacja Microsoft, polecenie diskpart
create volume raid: „You need at least three dynamic disks in order to create a RAID-5 volume"). - Pojemność użyteczną liczy się z liczby dysków i poziomu, nigdy „na oko" – wzory i skrypt są w sekcji Krok po kroku, a każda liczba w tabeli niżej pochodzi z tego skryptu.
Tabela
| Poziom | Min. dysków | Pojemność użyteczna | Awarie bez utraty danych | 4 x 2 TB |
|---|---|---|---|---|
| RAID 0 (paski) | 2 | n x d (100 %) | 0 – każda awaria niszczy macierz | 8 TB |
| RAID 1 (lustro) | 2 | d (1/n) | n − 1 | 2 TB |
| RAID 5 (parzystość) | 3 | (n − 1) x d | 1 | 6 TB |
| RAID 6 (podwójna parzystość) | 4 | (n − 2) x d | 2 | 4 TB |
| RAID 10 (lustra w paskach) | 4 | n x d / 2 | 1 na pewno, do n/2 z różnych par | 4 TB |
Krok po kroku
1. Policz pojemność użyteczną. Weź liczbę dysków n i pojemność jednego d (przy różnych dyskach – najmniejszego, bo mdadm i diskpart i tak użyją tyle miejsca, ile ma najmniejszy: „the apparent size of the smallest drive given is used for raid level 1 and greater" z pomocy mdadm --create --help). RAID 0: n x d. RAID 1: d. RAID 5: (n − 1) x d. RAID 6: (n − 2) x d. RAID 10: n x d / 2. Dlaczego to ważne: pytanie o „największe bezpieczeństwo przy dokładnie 3 dyskach" rozstrzyga się właśnie minimalną liczbą dysków – RAID 6 i RAID 10 potrzebują czterech, więc zostaje RAID 5 (arkusz CKE E.12, styczeń 2020, część pisemna, zadanie 40 – klucz A).
def raid(poziom, n, d):
"""pojemność użyteczna i liczba awarii, które macierz na pewno przeżyje"""
if poziom == 0: return n * d, 0
if poziom == 1: return d, n - 1
if poziom == 5: return (n - 1) * d, 1
if poziom == 6: return (n - 2) * d, 2
if poziom == 10: return n * d // 2, 1
for p in (0, 1, 5, 6, 10):
print(p, raid(p, 4, 2))
# 0 (8, 0) 1 (2, 3) 5 (6, 1) 6 (4, 2) 10 (4, 1)
print(raid(5, 3, 1)) # (2, 1) – trzy dyski po 1 TB w RAID 5 dają 2 TB
2. Dobierz poziom do celu. Pytania pisemne opisują poziom przez skutek, nie przez nazwę: „zbudowana w oparciu o replikację dwóch lub więcej dysków" to RAID 1, „brak odporności na utratę danych z uwagi na fizyczną awarię jednego z dysków" to RAID 0 (arkusz CKE E.12, październik 2013, część pisemna, zadanie 39 – klucz D). Jeżeli w pytaniu jest słowo „wydajność" bez słowa „bezpieczeństwo" – RAID 0; „niezawodność" – RAID 1 albo 5; „niezawodność oraz wydajność" na serwerze – według klucza RAID 1 (arkusz CKE E.13, czerwiec 2019, część pisemna, zadanie 40 – klucz B). Dlaczego RAID 1 też przyspiesza: odczyt można rozłożyć na oba dyski, tylko zapis idzie z prędkością jednego dysku (Wikipedia, „Standard RAID levels").
3. Windows – macierz programowa w Zarządzaniu dyskami. Przystawka diskmgmt.msc – to o nią pyta część pisemna przy tworzeniu partycji (arkusz CKE E.12, czerwiec 2017, część pisemna, zadanie 11 – klucz D). Warunek: dyski muszą być dynamiczne, nie podstawowe – kreator konwertuje je sam, a w diskpart robi to convert dynamic (dokumentacja Microsoft: „Converts a basic disk into a dynamic disk"). Prawy klik na nieprzydzielone miejsce daje kreatory nowego woluminu: rozłożony (RAID 0, co najmniej 2 dyski), dublowany – potocznie lustrzany (RAID 1, dokładnie 2 dyski) i RAID-5 (co najmniej 3 dyski, w edycjach serwerowych). Dlaczego dyski dynamiczne: wolumin rozciągnięty na kilka dysków opisuje baza LDM, której dysk podstawowy z tablicą MBR/GPT nie ma. Te same woluminy tworzy diskpart – składnia z dokumentacji Microsoft:
diskpart
list disk
select disk 1
convert dynamic
select disk 2
convert dynamic
create volume mirror disk=1,2 # RAID 1 – dwa dyski dynamiczne
create volume stripe disk=1,2 # RAID 0 – co najmniej dwa dyski
create volume raid disk=1,2,3 # RAID-5 – co najmniej trzy dyski
format fs=ntfs quick
assign letter=E
4. Linux – mdadm. Narzędzie mdadm buduje macierz z całych dysków albo partycji; --level przyjmuje 0,1,4,5,6,10, --raid-devices to liczba dysków aktywnych, --spare-devices – zapasowych (pomoc mdadm --create --help, wersja 4.2 z Debiana 12). Dlaczego cat /proc/mdstat: to jedyne miejsce, gdzie od razu widać, czy macierz się jeszcze synchronizuje – świeży RAID 1 i RAID 5 przez pierwsze minuty pokazują postęp odbudowy.
sudo apt install mdadm
sudo mdadm --create /dev/md0 --level=1 --raid-devices=2 /dev/sdb /dev/sdc
sudo mdadm --create /dev/md1 --level=5 --raid-devices=3 /dev/sdd /dev/sde /dev/sdf
cat /proc/mdstat # stan i postęp synchronizacji
sudo mdadm --detail /dev/md0 # Raid Level, Array Size, State
sudo mkfs.ext4 /dev/md0
sudo mount /dev/md0 /mnt/dane
sudo mdadm --detail --scan | sudo tee -a /etc/mdadm/mdadm.conf
5. Wymiana uszkodzonego dysku. W trybie zarządzania mdadm oznacza dysk jako uszkodzony, usuwa go i dodaje nowy; macierz odbudowuje się w tle, a mdadm --test zwraca kod 1, gdy macierz pracuje w trybie zdegradowanym (pomoc mdadm --manage --help i mdadm --misc --help). Dlaczego kolejność --fail, --remove, --add: dysku aktywnego nie da się usunąć – „remove subsequent devices, which must not be active".
sudo mdadm /dev/md0 --fail /dev/sdc --remove /dev/sdc
sudo mdadm /dev/md0 --add /dev/sdg
cat /proc/mdstat # recovery = ... % – trwa odbudowa
Porównanie
| Cecha | RAID sprzętowy (kontroler) | Windows – Zarządzanie dyskami | Linux – mdadm |
|---|---|---|---|
| Gdzie się konfiguruje | BIOS/UEFI kontrolera lub płyty głównej, przed instalacją systemu | diskmgmt.msc albo diskpart, po instalacji | terminal, mdadm --create |
| Co widzi system | jeden dysk logiczny, potrzebny sterownik kontrolera | dyski dynamiczne złożone w wolumin | urządzenie /dev/md0 |
| Dostępne poziomy | zależą od kontrolera; płyty z arkuszy deklarują „RAID poziomu 0,1" | rozłożony (0), dublowany (1), RAID-5 (edycje serwerowe) | 0, 1, 4, 5, 6, 10 |
| Dysk systemowy w macierzy | tak – system instaluje się na gotowy wolumin | tylko dublowanie istniejącego woluminu systemowego | tak, z osobną partycją rozruchową |
| Koszt i przenośność | kontroler; macierz czyta tylko zgodny kontroler | bez kosztów; wolumin czyta inny Windows | bez kosztów; macierz składa dowolny Linux (--assemble) |
Na egzaminie
CKE nie publikuje testów pisemnych INF.02, ale temat jest w podstawie INF.02.5 (efekt 2, kryteria 10–11), więc pytania z poprzednich kwalifikacji E.12, E.13 i EE.08 obowiązują jako wzorzec. W zebranych na portalu testach pisemnych RAID pada w co najmniej dziesięciu arkuszach (2013–2025) i zawsze jako pytanie o cechę poziomu, nigdy jako zadanie do wykonania.
Najczęstszy wariant to odporność RAID 0. „Rodzajem macierzy RAID, która nie jest odporna na awarię dowolnego z dysków wchodzących w jej skład, jest" – A. RAID 0 (arkusz CKE E.12, czerwiec 2022, część pisemna, zadanie 12 – klucz A; ten sam arkusz wrócił w styczniu 2024 i styczniu 2025). Wcześniejsze brzmienia tego samego pytania: „Niekorzystną cechą macierzy RAID 0 jest" – „brak odporności na awarię choćby jednego dysku" (arkusz CKE E.12, styczeń 2019, część pisemna, zadanie 12 – klucz B) oraz „Brak odporności na utratę danych z uwagi na fizyczną awarię jednego z dysków jest cechą" – RAID 0 (arkusz CKE E.12, październik 2013, część pisemna, zadanie 39 – klucz D). Dystraktory w tych pytaniach to zawsze poziomy z parzystością lub lustrem: RAID 1, 2, 3, 4, 6.
Drugi wariant to rozpoznanie RAID 1 po opisie: „Która macierz RAID jest zbudowana w oparciu o replikację dwóch lub więcej dysków fizycznych?" (arkusz CKE E.12, styczeń 2014, część pisemna, zadanie 34 – klucz B). Ten sam poziom jest odpowiedzią na pytanie, co zrobić „w celu zwiększenia niezawodności oraz wydajności transmisji danych na serwerze" – „zainstalować macierz dyskową RAID1", a nie utworzyć punkt przywracania czy skonfigurować kopię zapasową (arkusz CKE E.13, czerwiec 2019, część pisemna, zadanie 40 – klucz B).
Trzeci wariant wymaga liczenia dysków: „Aby zapewnić największe bezpieczeństwo danych przy wykorzystaniu dokładnie 3 dysków, powinny one być zapisywane w macierzy dyskowej" – A. RAID 5, bo RAID 6, RAID 10 i RAID 50 wymagają co najmniej czterech dysków (arkusz CKE E.12, styczeń 2020, część pisemna, zadanie 40 – klucz A). Z kolei w pytaniu „Co nie wpływa na utratę z pamięci masowej HDD?" poprawna jest „Utworzona macierz dyskowa RAID 5" – jedyna opcja, która danych nie niszczy, obok zniszczenia talerzy, uszkodzenia dysku i sformatowania partycji (arkusz CKE E.12, czerwiec 2019, część pisemna, zadanie 37 – klucz D; powtórka w styczniu 2022).
RAID wchodzi też w pytania o modernizację. Komputer z płytą „z czterema slotami DDR3 i obsługą RAID poziomu 0,1", dwoma dyskami 1 TB i 32-bitowym Windows 7: modernizacją, która „nie przyniesie wzrostu wydajności", jest rozbudowa RAM do 8 GB – według klucza konfiguracja dysków w RAID 0 i w RAID 1 należy do opcji, które wydajność podnoszą (arkusz CKE E.12, czerwiec 2021, część pisemna, zadanie 14 – klucz B; powtórka w czerwcu 2023). Dobór podzespołów do takiego zestawu opisuje hasło Modernizacja komputera.
W części praktycznej RAID nie jest odrębnym rezultatem. W arkuszach INF.02 zebranych na portalu (2021–2026) nie ma polecenia utworzenia macierzy ani woluminu dublowanego, a słowo RAID występuje wyłącznie w opisach płyt głównych w tabelach kosztorysu, np. „ASUS Q87T, Q87, DualDDR3-1600, SATA 3, RAID, HDMI, DP, LGA1150" (arkusz CKE E.12, styczeń 2018, zadanie 1) – wtedy liczy się tylko przepisanie parametrów, co opisuje hasło Kosztorys systemu komputerowego. Diagnostyka pojedynczego dysku (parametry S.M.A.R.T.), która w arkuszach praktycznych faktycznie pada, to hasło Narzędzia diagnostyczne podzespołów.
Pułapki w zadaniach
RAID 0 wybrany jako „bezpieczny", bo ma zero w nazwie. Zero oznacza brak nadmiarowości, nie brak ryzyka. Pytanie o poziom, który nie jest odporny na awarię żadnego dysku, ma w kluczu zawsze RAID 0 (arkusz CKE E.12, czerwiec 2022, część pisemna, zadanie 12 – klucz A). Naprawa: jeżeli w opisie poziomu jest tylko „szybkość" albo „pojemność", a nie ma „nadmiarowości" – to RAID 0.
Pojemność RAID 1 liczona jako suma dysków. Dwa dyski 2 TB w lustrze dają 2 TB, nie 4 TB – każdy bajt jest zapisany na obu dyskach (Wikipedia, „Standard RAID levels": pojemność 1/n). Naprawa: w RAID 1 pojemność użyteczna równa się pojemności najmniejszego dysku, niezależnie od liczby dysków.
RAID 5 na dwóch dyskach albo RAID 6 na trzech. Parzystość potrzebuje własnego miejsca: RAID 5 wymaga co najmniej trzech dysków, RAID 6 czterech (dokumentacja Microsoft, create volume raid: „at least three dynamic disks"). Z tego wynika odpowiedź na pytanie o trzy dyski i największe bezpieczeństwo (arkusz CKE E.12, styczeń 2020, część pisemna, zadanie 40 – klucz A). Naprawa: najpierw sprawdź minimalną liczbę dysków w tabeli, dopiero potem porównuj odporność.
Macierz traktowana jak kopia zapasowa. Lustro powiela także skasowanie pliku i zaszyfrowanie danych przez ransomware – „RAID is only one building block of a larger data loss prevention and recovery scheme – it cannot replace a backup plan" (Wikipedia, „Standard RAID levels"). Podstawa programowa też rozdziela te dwie rzeczy: kryteria 1–9 to kopie, kryteria 10–11 to RAID (Podstawa programowa INF.02.5, efekt 2). Naprawa: kopia na innym nośniku zostaje obowiązkowa niezależnie od poziomu macierzy – patrz Strategie kopii bezpieczeństwa.
Wolumin dublowany na dyskach podstawowych. Zarządzanie dyskami nie zbuduje lustra ani paska na dysku podstawowym – potrzebne są dyski dynamiczne, a diskpart odmówi bez convert dynamic (dokumentacja Microsoft, create volume mirror: „You need two dynamic disks to create a mirror volume"). Naprawa: konwersja na dysk dynamiczny w kreatorze albo convert dynamic przed tworzeniem woluminu; to samo dotyczy woluminu rozłożonego.
Dysk usunięty z macierzy mdadm bez oznaczenia jako uszkodzony. mdadm --remove działa tylko na dysku nieaktywnym: „remove subsequent devices, which must not be active" (pomoc mdadm --manage --help). Naprawa: najpierw --fail, potem --remove, dopiero wtedy --add nowego dysku i kontrola odbudowy w /proc/mdstat.
Dyski różnej wielkości w macierzy. RAID 1 z dysków 1 TB i 2 TB daje 1 TB – mdadm ostrzega, gdy rozmiary różnią się o ponad 1 % („the variance in device size exceeds 1%"), a diskpart bierze tyle miejsca, ile ma najmniejszy dysk („the remaining free space on the smallest disk"). Naprawa: do macierzy dobiera się dyski o tej samej pojemności; nadwyżka na większym dysku przepada.
Sprawdź się
Serwer ma cztery dyski po 2 TB. Uzupełnij tabelę (pojemność w TB, liczby całkowite):
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Pojemność użyteczna czterech dysków w RAID 0 (TB) | |
| Pojemność użyteczna czterech dysków w RAID 5 (TB) | |
| Pojemność użyteczna czterech dysków w RAID 6 (TB) | |
| Pojemność użyteczna czterech dysków w RAID 1 (TB) | |
| Ile dysków może zepsuć się w RAID 6 bez utraty danych | |
| Minimalna liczba dysków dla RAID 5 | |
| Minimalna liczba dysków dla RAID 10 | |
| Nazwa przystawki Windows do tworzenia woluminów (z rozszerzeniem) |
Poziom, który nie jest odporny na awarię żadnego dysku, to . Macierz zbudowana na replikacji dwóch dysków to . Przy dokładnie trzech dyskach największe bezpieczeństwo daje . W Linuksie macierz programową tworzy polecenie , a jej stan pokazuje plik /proc/.
Najczęściej zadawane pytania
Czy na egzaminie praktycznym INF.02 trzeba skonfigurować macierz RAID?
W arkuszach praktycznych INF.02 zebranych na portalu (2021–2026) takie polecenie nie pada – RAID pojawia się tylko jako cecha płyty głównej w kosztorysie. Podstawa programowa wymienia jednak „konfiguruje macierz RAID" (Podstawa programowa INF.02.5, efekt 2, kryterium 11), więc kreator woluminu dublowanego w Windows i mdadm --create warto znać. Pewne są pytania w części pisemnej o cechy poziomów.
Ile miejsca daje RAID 5 z trzech dysków po 1 TB?
2 TB. W RAID 5 równowartość jednego dysku zajmuje parzystość rozłożona po wszystkich dyskach, więc pojemność użyteczna to (n − 1) x d – dla trzech dysków po 1 TB: 2 x 1 TB. Przy czterech dyskach po 2 TB będzie to 6 TB, a RAID 6 z tych samych czterech dysków da 4 TB.
Czym różni się RAID 5 od RAID 6?
Liczbą bloków parzystości: RAID 5 ma jeden, RAID 6 dwa. Dlatego RAID 6 przeżywa awarię dwóch dysków naraz, wymaga co najmniej czterech dysków i oddaje o jeden dysk mniej pojemności. Cena to wolniejszy zapis – każdy zapis wymaga przeliczenia dwóch parzystości (Wikipedia, „Standard RAID levels").
Czy RAID 1 przyspiesza pracę dysków?
Odczyt tak, zapis nie. Kontroler może czytać różne fragmenty z obu kopii jednocześnie, natomiast każdy zapis musi trafić na oba dyski, więc idzie z prędkością jednego dysku (Wikipedia, „Standard RAID levels"). Właśnie dlatego klucz uznaje RAID 1 za sposób na „zwiększenie niezawodności oraz wydajności transmisji danych na serwerze" (arkusz CKE E.13, czerwiec 2019, część pisemna, zadanie 40 – klucz B).
Co to jest RAID 10 i czym różni się od RAID 0 plus RAID 1?
RAID 10 to pary luster (RAID 1) połączone w paski (RAID 0). Minimum to cztery dyski, pojemność użyteczna to połowa sumy, a macierz na pewno przeżyje awarię jednego dysku – i więcej, jeżeli każda awaria trafi w inną parę. Daje szybkość pasków i odporność lustra, kosztem połowy pojemności; przy czterech dyskach po 2 TB zostają 4 TB, tyle samo co w RAID 6.
Czy RAID zastępuje kopię zapasową?
Nie. Macierz chroni tylko przed awarią dysku – skasowany plik, zaszyfrowane dane albo uszkodzony kontroler znikają z wszystkich kopii w lustrze naraz. Wikipedia ujmuje to wprost: RAID „cannot replace a backup plan". Zasady wykonywania kopii pełnych, przyrostowych i różnicowych opisuje hasło Strategie kopii bezpieczeństwa.
Co oznacza RAID w opisie płyty głównej z kosztorysu?
Że chipset płyty ma wbudowany kontroler, który w BIOS/UEFI pozwala połączyć dyski SATA w macierz – arkusz z czerwca 2021 doprecyzowuje „obsługą RAID poziomu 0,1" (arkusz CKE E.12, czerwiec 2021, część pisemna, zadanie 14). W kosztorysie tę cechę tylko się przepisuje; do zadania o pojemności czy odporności liczy się poziom, nie producent płyty. Budowę płyty i złącza dysków opisuje hasło Budowa jednostki centralnej.
Jak sprawdzić, czy macierz mdadm jest zdegradowana?
cat /proc/mdstat pokazuje w nawiasie kwadratowym stan dysków, np. [U_] – podkreślenie to brakujący dysk; mdadm --detail /dev/md0 wypisuje wiersz State z wartością degraded, a mdadm --test /dev/md0 kończy się kodem 1 dla macierzy zdegradowanej i 2 dla martwej (pomoc mdadm --misc --help). Po wymianie dysku ten sam plik pokazuje postęp odbudowy.
Powiązane zagadnienia
Zagadnienia z tego samego obszaru matury – warto je powtórzyć razem: